Akdeniz'deki orkinos avı küresel tehdit: Avcı gemileri dünyayı zehirliyor

Bilim insanlarının Akdeniz'de Atlantik mavi yüzgeçli orkinos avcılığına ilişkin araştırması, avlanan her kilogram orkinos için yaklaşık 5 kilogram karbondioksit salımı gerçekleştiğini, bu miktarın küresel balıkçılığın karbon ayak izinin yaklaşık 2 katı olduğunu ortaya koydu. İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Gemi İnşaatı ve Denizcilik Fakültesi Dekanı ve Su Ürünleri Fakültesi Su Ürünleri Avlama ve İşleme Teknolojisi Bölümü Avlama Teknolojisi Ana Bilim Dalı Başkanı Prof. Dr. Hakkı Dereli ile doktora öğrencisi ve aynı zamanda Balıkçılık ve Su Ürünleri Genel Müdür Yardımcısı Dr. Hüseyin Akbaş, Türkiye'nin Akdeniz'deki mavi yüzgeçli orkinos avcılığı yapan Türk gırgır filosunun yakıt tüketimini ve karbon ayak izini inceledi. Sonuçları "Regional Studies in Marine Science" dergisinde yayımlanan çalışma kapsamında, 2023 ve 2024 av sezonlarında faaliyet gösteren tüm balıkçı, taşıma ve destek gemilerinden elde edilen verilerin analizi yapıldı. Buna göre, Türk filosu 2023 yılında 74 balıkçı gemisiyle 3 milyon 270 bin 799 kilogram, 2024 yılında ise 70 gemiyle 3 milyon 132 bin 567 kilogram Atlantik mavi yüzgeçli orkinos avladı.

Bu av faaliyeti sonucunda filonun toplam karbon ayak izi 2023'te 15 milyon 421 bin 251 kilogram, 2024'te ise 15 milyon 295 bin 443 kilogram karbondioksit olarak hesaplandı. Avlanan her 1 kilogram orkinos başına düşen karbon ayak izi 2023'te 4,71 kilogramdan, 2024'te 4,88 kilogram karbondioksite yükseldi. Araştırmaya göre, karbon ayak izinin büyük bölümü, avcı gemilerden değil, yakalanan orkinosları canlı olarak yetiştiricilik tesislerine taşıyan gemilerden kaynaklanıyor. Bu durumun hem balıkların uzun mesafelerde ağ kafesler içinde canlı taşınmasından hem de filonun Akdeniz'deki başlıca üreme alanları olan Sicilya çevresi ve İspanya açıklarındaki Balear Adaları'na ulaşmak için gerçekleştirdiği uzun seferlerden kaynaklandığını belirten araştırmacılar, bu faaliyetlerin yakıt tüketimini ve emisyonları önemli ölçüde artırdığını kaydetti. Çalışmada ortaya konulan karbon ayak izi değerlerinin, 1 kilogram balık başına 2,2 ila 2,5 kilogram karbondioksit arasında değişen küresel balıkçılık ortalamasının yaklaşık 2 katı olduğu ifade edildi.

LOJİSTİK SÜREÇLERİ DE OPTİMİZE ETMEK GEREKİYOR: Dereli, çalışmada 2023 ve 2024 av sezonlarına ait gerçek yakıt tüketim verilerinin, beyan edilen balık miktarları, çiftlik transfer kayıtları ve tedarik zinciri verileriyle çapraz kontrol edilerek metodolojik güvenilirliğin artırıldığını, böylece saha verisine dayalı daha sağlam bir analiz ortaya konulduğunu söyledi. Gırgır balıkçılığında yakıt tüketiminin büyük bölümünün arama ve seyir aşamalarında gerçekleştiğini belirten Dereli, operasyonel verimliliğin artırılmasının emisyon azaltımında kritik rol oynadığını vurguladı. Dereli, "Toplam yakıtın yaklaşık yüzde 90'ı arama ve av sahalarına ulaşım sırasında tüketiliyor. Bu nedenle sadece avlama teknolojisini değil, lojistik süreçleri de optimize etmek gerekiyor." dedi. Seyir hızının düşürülmesi, pervane verimliliğinin artırılması ve düşük sürtünmeli ekipman kullanımının önemli kazanımlar sağlayabileceğini vurgulayan Dereli, rota optimizasyonu ve dijital karar destek sistemlerinin de yakıt tüketimini ciddi oranda azaltabileceğini bildirdi. Dereli, yüksek teknolojiye dayalı balık toplama cihazları ve yapay zeka destekli sistemlerin kullanımının filolarda önemli verimlilik artışı sağlayabileceğine, bu tür uygulamaların yakıt tüketimini ve operasyon süresini önemli ölçüde düşürebildiğine işaret etti. Avrupa Yeşil Mutabakatı ve uluslararası düzenlemeler doğrultusunda karbon ayak izinin azaltılmasının sektörün rekabet gücü açısından kritik hale geldiğini dile getiren Dereli, "Canlı taşıma lojistiğinin optimize edilmesi, dijital avcılık yöntemlerinin yaygınlaştırılması ve hibrit sistemler gibi yeşil teknolojilerin benimsenmesi artık kaçınılmaz bir gereklilik." değerlendirmesinde bulundu.

EKONOMİK SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK AÇISINDAN DA ZORUNLULUK HALİNE GELMİŞTİR: Akbaş ise Türkiye'nin de üyesi olduğu Atlantik Ton Balıklarını Koruma Uluslararası Komisyonu (ICCAT) kapsamında türün, uluslararası sular ve kota sistemiyle yönetildiğini kaydederek, "52 üye ülkeyle birlikte Türkiye de bu yapının içinde yer alıyor ve mavi yüzgeçli orkinosun sürdürülebilir yönetimi için kurallara sıkı şekilde uyuyoruz." şeklinde konuştu. Tarım ve Orman Bakanlığı koordinasyonunda, türün avcılık, taşımacılık ve transfer süreçlerinin uluslararası düzenlemeler çerçevesinde kontrol edildiğini anlatan Akbaş, üretim planlaması kapsamında mavi yüzgeçli orkinosun kota yönetimine dahil edildiğini bildirdi. Akbaş, türe ait uluslararası ilginin yüksek değerli ticaretinden kaynaklandığını, bu nedenle komisyon mekanizmalarıyla sıkı bir denetim ve takip sistemi yürütüldüğünü söyledi. Akademik çalışmaların türün sürdürülebilir yönetimi açısından büyük önem taşıdığını dile getiren Akbaş, avcılık faaliyetlerinden kaynaklanan karbon emisyonlarının ölçülmesine yönelik yürüttükleri çalışmayı bu alanda önemli bir ilk olarak nitelendirdi. İklim değişikliği ve sınırda karbon düzenlemelerinin sektör üzerindeki etkisine de değinen Akbaş, emisyon hesaplamalarının gelecekte ticaret politikaları açısından belirleyici olacağını ifade etti. Akbaş, "Deniz ekosistemleri aynı zamanda küresel oksijen üretimi ve karbon yutak kapasitesi açısından kritik rol oynuyor. Bu nedenle emisyonları doğru ölçmek, yalnızca çevresel değil ekonomik sürdürülebilirlik açısından da zorunluluk haline gelmiştir." değerlendirmesinde bulundu.