Temizlik imandandır; vesveseye dönüşen titizlik şeytandandır
Temizlik imandandır; vesveseye dönüşen titizlik şeytandandır
MUSTAFA ÇELİK
İnsan bazen temiz olmakla vesveseli olmayı birbirine karıştırır. Oysa İslâm›ın istediği temizlik; hayatı kolaylaştıran, insanı Rabbinin huzuruna hazırlayan bir temizliktir. Şeytanın fısıldadığı titizlik ise insanı huzura değil, bitmek bilmeyen şüphelere sürükler.
Mümin, elbisesinin temiz olmasına dikkat eder; fakat bir lekenin hayaliyle ömrünü tüketmez. Abdestini güzelce alır; fakat suyun her damlasını sorgulayarak ibadetini işkenceye çevirmez. Çünkü bilir ki Allah Teâlâ kullarına zorluk değil kolaylık murat etmiştir.
Şeytan bazen günahla, bazen de aşırılıkla aldatır. Birini ihmale sürükler, diğerini ise ölçüsüzlüğe. Hâlbuki hakikat, ifrat ile tefrit arasındaki istikamet yolundadır. Temizlik ihmal edildiğinde kirleniriz; vesveseye dönüştüğünde ise yoruluruz.
Bu sebeple temiz olalım; fakat kuruntuların esiri olmayalım. Titiz olalım; fakat hayatı yaşanmaz hâle getirecek kadar değil. Zira imanın bereketi temizlikte, kalbin huzuru ise itidalde saklıdır. Temizlik imandandır; vesvese derecesine ulaşan titizlik ise şeytanın insana kurduğu ince tuzaklardan biridir. Terim olarak vesvese; şeytanın, insanın kalbine ilka ettiği kuruntu veya aslı olmayan ihtimaller demektir. Vesvese, kelime olarak hışırtı, fısıltı manasında gizli ses demektir. Bu münasebetle gönülde tevali ve tekerrür eden gizli söze “vesvese” ve bir nefse böyle bir söz ilka etmeye de “vesvese vermek” denilir.
Dolayısıyla şeytanın vesvesesinin bir hakikati bulunmuyor. Kur’an-ı Kerim’de, “Şeytanın hilesi çok zayıftır” ayeti; şeytanın hile ve tuzaklarının zayıflığına ve hüküm açısından bir ehemmiyeti olmadığına dikkat çeker. Bu husus ayette şu şekilde ifade ediliyor:
“İman edenler Allah yolunda savaşırlar. Kâfirler ise şeytan yolunda savaşırlar. Öyle ise ey müminler haydi, şeytanın taraftarlarıyla muharebe edin. Şeytanın hilesi, cidden zayıftır.” (Nisa Sûresi/76)
Şeytanın vesvesesi, vesveseye kapılan kimseye aşılması mümkün olmayan bir dağ gibi görünse de hakikatte örümcek ağı kadar zayıf ve dayanıksızdır. Nitekim yüce Rabbimiz şöyle buyurmaktadır: “...Şeytanın hilesi cidden zayıftır.”
Hiç kimse yoluna çıkan bir örümcek ağı sebebiyle ümitsizliğe kapılmaz; menzile ulaşamayacağını düşünüp telaşa düşmez. Örümcek ağını gözünde büyütüp yolundan geri dönmez.
Şeytan, vesvese ile yalnızca günahları süslü gösterir; hayırlı amelleri ise güç yetirilemez yükler gibi göstermeye çalışır. Fakat onun, insanın boğazına zincir takıp harama sürükleyecek yahut zorla ibadetten alıkoyacak bir kudreti yoktur. Ne bir cebri vardır ne de gerçek bir hâkimiyeti.
Hülasa; şeytanın gücü pek zayıftır. İnsan vesveseyi gözünde büyütmez, onu kalbinde besleyip dehşete kapılmazsa; yani onun değirmenine su taşımazsa, vesveseler gelip geçen tesirsiz rüzgârlar gibi dağılır gider. Ve bunlar, Allah’ın izniyle, ne imanın sıhhatine ne de ibadetin kemaline engel teşkil ederler.
Bir yerde titizlik ve hassasiyet, vesveseye dönüşmüşse; orada şeriatin sahibi olan Allah’ın muradı ve şeriatin çizdiği sınırlar gereği gibi bilinmiyor demektir. Çünkü şeriat zorluk ve çıkmaz değil; ölçü, denge ve kolaylık üzere kurulmuştur.
Hassasiyet, insanı kulluğa değil vesveseye sürüklüyorsa; orada şeriatin ruhu ile nefsin kuruntuları birbirine karışmış demektir. Çünkü şeriat hayatı felç eden bir yük değil, insanı istikamet üzere tutan ilahî ölçüdür.
Şeriatın sahibinden daha iyi şeriatçı olmaya kalkışmak, aslında insanın kendi hükmünü ilahî hükmün önüne geçirme tehlikesidir. Bu ise çoğu zaman hakka teslimiyetten değil; nefsin, hevânın veya şeytanın telkiniyle oluşan bir taşkınlıktır. Çünkü kulluğun özü, Allah’ın hükmünü düzeltmeye çalışmak değil; onu anlamaya, yaşamaya ve adaletle tatbik etmeye yönelmektir. Din adına aşırılık da dini hafife almak kadar bir sapma sebebi olabilir. İnsana düşen, vahyin önüne geçmek değil; vahyin rehberliğinde yürümektir.
İnsan, dini yaşarken hassas olabilir; hatta din konusunda hassasiyet övülen bir vasıftır. Ancak her hassasiyet övgüye layık değildir. Zira hassasiyet, şer‘î ölçüleri aşarak kişiyi sürekli şüpheye, tekrar etmeye, zorlanmaya ve iç huzursuzluğuna sürüklüyorsa artık titizlik olmaktan çıkar, vesveseye dönüşür. Bu noktada mesele takva değil, ölçünün kaybedilmesi meselesidir.
İslâm’ın inşa ettiği kulluk anlayışı ifrat ve tefritten uzak, itidal üzere kurulur. Şeriatin maksadı insanı meşakkate mahkûm etmek değil; onu hakka ulaştıracak dengeli bir hayat nizamı kurmaktır. Bu sebeple din adına ortaya çıkan her aşırı titizlik, sırf “daha dikkatli olma” görüntüsü taşıdığı için makbul kabul edilmez.
Vesveseye dönüşen titizlik hassasiyeti, hakikatte ifrattır. İfrat ise dinin teşvik ettiği bir hâl değil, reddettiği bir sapmadır. Çünkü ölçüyü aşmak da, ölçüyü terk etmek kadar kişiyi istikametten uzaklaştırabilir. Bu sebeple müminin yolu, gevşeklik ile aşırılık arasında; şeriatin çizdiği hudutlarda, itidal üzere yürümektir.