Ömer Hayyam

Ömer Hayyam kimdir? Asıl adı Gıyaseddin Eb'ul Feth Ömer İbni İbrahim el-Hayyam olan İranlı şâir, filozof, matematikçi ve astronomi ilmine hakim Ömer Hayyam, 430-439 (1039-1048) yılları arasında Horasan eyaletinin merkezi Nîşâbur’da doğmuştur. Bazı kaynaklarda doğum yılı 18 Mayıs 1048 olarak geçse de bu bilgi kesin değildir. Ömer Hayyam bilim ve felsefede kat ettiği mesafe ile ve ortaya koyduğu eserler ile asırlar sonra bile anılan ve istifade edilen kıymetli isimlerden birisidir.

Ömer Hayyam’ın ailesi

Ömer Hayyam İran’ın Nişabur kentinde, çadır yapma işiyle uğraşan(hayyam-''çadır yapan'') bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi.

Çocukluğunun bir bölümünü Afganistan'ın Belh şehrinde tanınmış bir araştırmacı olan Şeyh Muhammed Mansuri'nin yanında almıştır. Bu eğitiminin ardından Nişabur bölgesinin en büyük hocalarından olan İmam Nişaburlu Mowaffaq'ın yanında eğitim hayatına devam etmiştir. Ömer Hayyam ilim yolunda azimli, çalışkan olması ile bilinen, hayatı boyunca yorulmak bilmeksizin, gündüz vakitlerinde Cebir ve Geometri çalışmalarında bulunan birisidir. Öyle ki, yüksek ilmi yönü sayesinde Ömer Hayyam Selçuk hükümdarı Melikşah'a danışmanlık yaparak geceleri Astronomi çalışmaları yapmıştır. Bu vakitlerde ise Celali takviminin büyük bir kısmını tamamlamıştır. İsfahan’da yaşadığı yılları Ömer Hayyam’ın en üretken olduğu vakitleridir.

Ömer Hayyam’ın asıl adının anlamı nedir?

Gıyaseddin Eb'ul Feth Ömer İbni İbrahim el-Hayyam isminin anlamında, Gıyaseddin kelimesi "inancın omzu" anlamını ifade eder.

Eb'ul Feth Ömer İbni İbrahim: Eb'ul baba, Feth ise fetheden anlamındadır, Ömer, hayat anlamına gelmektedir, ibni kimin oğlu olduğunu belirtir, İbrahim ise babasının ismidir.

Hayyam kelimesi "çadır yapan" anlamına gelir. Bu isim babasının zanaatinden dolayı verilmiştir. 

Ömer Hayyam eğitimi

Yaşamış olduğu zamanın ünlü veziri Nizamül-Mülk ve Hasan Sabbah ile aynı medresede dönemin meşhur alimi Muvaffakeddin Abdüllatif ibn el Lübad'dan eğitim almıştır. Eğitim hayatının büyük bir kısmını Nişabur ve Semerkant’ta geçirmiştir.

Ömer Hayyam’ın şairliği

Ömer Hayyam düşüncesi birçok bilim insanınca Bâtınî ve Mu'tezile anlayışlarına sahip görülür. Kainatı anlamak için, kendi içinde yaptığı akıl yürütmeleri eşine az rastlanır bir edebi başarı ile dörtlükler meydana getirmiştir. Bu özelliği ile Ömer Hayyam rubaileri ile meşhur olmuştur. Kendi özgün ifade tarzını ortaya koyan rubâîlerin sayısı 100 civarındadır. Rubâîlerinin Latince çevirileri XVIII. yüzyılda ortaya çıkmıştır.

Ömer Hayyam’ın cebir ilmi 

Ömer Hayyam matematik ilmine de hakimdir. Üçüncü dereceden bilinmeyen denklemlerle ilgili yazdığı bir eserinde bilinmeyen rakamın yerine Arapçada "şey" anlamına gelen kelimeyi kullanmıştır. Ardından bu eseri diğer dillere çevrilirken İspanyolcaya "Xay" olarak geçmiştir. Bu kelime ilk harfine indirgenerek bilinmeyen rakamın simgesi "x" olarak kullanılagelmiştir. Ömer Hayyam’ın binom açılımını ilk kullanan bilim insanıdır.

Ömer Hayyam’ın astronomi ilmi

Ömer Hayyam, astronomi ilminde kat ettiği yol ile aynı zamanda dünya bilim tarihi için de önemli bir yerdedir. Halen kullanılmakta olan Miladi ve Hicri Takvimlerden çok daha hassas olan Celali Takvimi'ni Ömer Hayyam hazırlamıştır. Okullarda öğretilen Fransız matematikçi Blaise Pascal'ın soyadıyla Pascal üçgeni olarak öğretilen matematik kavramının aslında Ömer Hayyam tarafından oluşturulduğu bilinmektedir. Matematik, astronomi konularında dünyanın önde gelen bilim insanlarından birisi olduğu tartışmasızdır. Birçok bilimsel çalışması da mevcuttur.

Batı’da Ömer Hayyam

1804’te F. Dombay’ın Viyana’da basılan Farsça gramerinde de Ömer Hayyam’dan bazı çeviriler bulunmaktadır. Edward Fitzgerald’ın yaptığı İngilizce tercümeler Ömer Hayyam’ın şairliğini Batı’ya tanıtmış ve sevdirmiştir.

Ömer Hayyam’ın eserleri

Hayyam'ın eserlerinden 18 tanesinin adı bilinmektedir, çeşitli bilim dallarında birçok eser yazmış ancak isimleri kaydedilememiştir. İşte isimleri belli olan Ömer Hayyam eserleri… 

• Ziyc-i Melikşahi. (Astronomi ve takvimle ilgilidir, Melikşah'a ithaf edilmiştir)
• Kitabün fi'l Burhan ül Sıhhat-ı Turuk ül Hind. (Geometriyle ilgilidir)
• Risaletün fi Berahin İl Cebr ve Mukabele. (Cebir ve denklemlerle ilgilidir)
• Müşkilat'ül Hisab. (Aritmetikle ilgilidir)
• İlm-i Külliyat (Genel prensipler hakkındadır)
• Nevruzname (Takvim ve yılbaşı tespiti hakkındadır)
• Risaletün fil İhtiyal li Marifet. (Altın ve gümüşten yapılmış bir cisimde altın ve gümüş miktarının bilinmesi hakkındadır. Almanya Gotha kütüphanesinde bir nüshası mevcuttur.)
• Risaletün fi Şerhi ma Eşkele min Musaderat (Öklid'in bir probleminin çözülmesi metodu ile ilgilidir, Hollanda Leiden kütüphanesinde bir nüshası vardır. F. Woepcke fransızcaya çevirmiştir.)
• Risaletün fi Vücud (Felsefede ontoloji bahsiyle ilgilidir. Britanya kütüphanesinde bir nüshası mevcuttur.)
• Muhtasarun fi't Tabiiyat (Fizik ilimi hakkındadır.)
• Risaletün fi'l Kevn vet Teklif (Felsefe hakkındadır)
• Levazim'ül Emkine (Meskûn yerlerin iklimi ve hava değişiklikleri hakkındadır)
• Fil Cevab Selaseti Mesâil ve fi Keşfil Hicab (Üç meseleye cevap ve alemde zıtlığın zorunlu olduğu hakkındadır)
• Mizan'ül Hikem (Pırlantalı eşyaların taşlarını çıkarmadan kıymetini bulmanın yöntemi hakkındadır)
• Abdurrahman'el Neseviye Cevab (Hak Teâlâ'nın alemleri yaratmasının ve insanları ibadetle yükümlü kılmasının hikmeti hakkındadır)
• Nizamülmülk (Arkadaşı olan vezirin biyografisi)
• Eş'arı bil Arabiyye (Arapça rubaileri)
• Fil Mutayat (İlim prensiplerine dair)