İstanbul şehrinde yaşayanlar, İstanbul'un 5 asırlık yaşayan mirası Zeyrek Çinili Hamam sanat programıyla yâd edilecek

İstanbul’un UNESCO Dünya Mirası alanlarından Zeyrek’te bulunan Zeyrek Çinili Hamam, 13 yıllık restorasyonun ardından kapılarını yeniden açarken, yalnızca Osmanlı döneminin hamam kültürünü değil, kentin yaklaşık bin 500 yıllık tarihini de aynı çatı altında görünür kılıyor. Mimar Sinan’ın tasarladığı yapı, bugün geleneksel hamam ritüellerinin yanı sıra müze ve çağdaş sanat programlarıyla geçmiş ile bugünü buluşturuyor.

1530’lu yıllarda Osmanlı donanmasının kaptan-ı deryası Barbaros Hayreddin Paşa’nın isteği üzerine Mimar Sinan tarafından tasarlanan Zeyrek Çinili Hamam, yaklaşık beş asır boyunca İstanbul’un sosyal ve mimari dönüşümüne tanıklık etti.

2010 yılında The Marmara Grup tarafından satın alınan yapı, Gürsel ailesinin öncülüğünde 13 yıl süren restorasyon ve arkeolojik araştırmaların ardından 2023’te yeniden ziyarete açıldı. Çalışmalar sırasında ortaya çıkarılan Bizans dönemine ait bir sarnıç, binlerce çini parçası ve farklı dönemlerden arkeolojik buluntular, hamamın yalnızca Osmanlı tarihine değil, İstanbul’un daha eski katmanlarına da açılan bir yapı olduğunu ortaya koydu.

Bugün hamam, geleneksel kullanımını sürdürürken bünyesindeki müze ve çağdaş sanat programıyla farklı dönemleri aynı deneyimin içinde bir araya getiriyor. Zeyrek Çinili Hamam’da ziyaret, yüksek kubbeli soğukluk bölümünden başlayarak ılıklık ve sıcaklık mekânlarına doğru ilerliyor. Sıcak mermer, su sesi ve kubbelerin ölçeği, geleneksel hamam ritüelinin aşamalı yapısını belirliyor. Kese ve köpük masajının ardından ziyaretçiler ılık suyla durulanıyor ve yeniden soğukluk bölümüne geçiyor. Burada şerbet, Türk çayı ve küçük ikramlar eşliğinde geçirilen zaman, hamamın yüzyıllar boyunca yalnızca temizlenme değil, sohbet etme ve birlikte vakit geçirme mekânı olarak da kullanıldığını hatırlatıyor.

Gelin hamamı gibi kuşaktan kuşağa aktarılan gelenekler de bugün müzik, ikramlar ve toplu ritüeller eşliğinde sürdürülüyor. Hamamın görünmeyen altyapısı ise müzedeki “Suyun Yolculuğu” bölümünde ele alınıyor. Dijital ve mekânsal anlatımlar, yapının su sistemini ve İstanbul’un tarihî Kırkçeşme su sistemiyle ilişkisini ziyaretçilere aktarıyor. Zeyrek Çinili Hamam adını, 16. yüzyılda yapı için özel olarak üretilen mavi-beyaz İznik çinilerinden alıyor. Bir dönem hamamın iç mekânlarını kaplayan bu çinilerin önemli bir bölümü 19. yüzyılda yapıdan ayrılarak farklı koleksiyonlara dağıldı. Bugün hamama ait çini örnekleri British Museum, Victoria and Albert Museum ve Louvre gibi dünyanın önde gelen müzelerinin koleksiyonlarında bulunuyor. Restorasyon sırasında gün yüzüne çıkarılan yaklaşık 3 bin çini parçası ise yapının özgün bezeme düzenine ilişkin yeni bir araştırma alanı açtı. Çalışmalar sonucunda 37 farklı çini deseni yeniden oluşturuldu. Müzenin Çini Galerisi’nde sergilenen parçalar ve dijital canlandırmalar, çinilerin İznik’teki üretiminden hamamın içindeki özgün konumlarına ve ardından dünyanın farklı müzelerine uzanan yolculuğunu anlatıyor.