Şimdiye kadar görülen en büyüğü! 10 trilyon güneş gücünde

Astronomlar, 10 milyar ışık yılı uzaklıktaki bir galakside şimdiye kadar gözlemlenen en parlak kara delik parlamasını keşfetti. Olay, dev bir yıldızın süper kütleli kara delik tarafından yutulmasıyla meydana geldi.

Bilim insanları, 10 trilyon Güneş kadar parlaklık yayan ve bugüne dek gözlemlenen en güçlü kara delik parlamasını tespit etti. Olay, Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü (Caltech) tarafından yürütülen Zwicky Transient Facility (ZTF) gözlemleri sırasında keşfedildi.

Parlamanın kaynağı, J2245+3743 olarak adlandırılan aktif bir galaksi çekirdeği (AGN). Dünya’dan 10 milyar ışık yılı uzaklıktaki bu galaksinin merkezinde, devasa bir süper kütleli kara delik bulunuyor.

Araştırmacılara göre bu olağanüstü parlama, kara deliğin çevresindeki gaz ve tozun değil, dev bir yıldızın yutulmasıyla ortaya çıktı.

Yaklaşık 30 Güneş kütlesindeki yıldız, Güneş’in 500 milyon katı kütleye sahip kara deliğe fazla yaklaştı. Güçlü yerçekimi etkisiyle parçalanarak yutulmaya başlanan yıldız, devasa miktarda enerji açığa çıkardı. Bu tür olaylar, astrofizikte “gelgitsel bozulma olayı” (Tidal Disruption Event – TDE) olarak biliniyor.

Caltech araştırmacısı ve ZTF ekibi lideri Matthew Graham, olayın eşi benzeri olmadığını belirterek şu ifadeleri kullandı: “Bu, şimdiye kadar gördüğümüz hiçbir aktif galaksi çekirdeğine benzemiyor. Enerji verileri, bu nesnenin hem olağanüstü uzak hem de akıl almaz derecede parlak olduğunu gösteriyor.”

Parlama ilk olarak 2018’de fark edildi. Sadece birkaç ay içinde parlaklığı 40 kat artarak, zirve noktasında önceki tüm kara delik parlamalarından 30 kat daha güçlü hale geldi. Bu esnada yayılan enerji miktarı, 10 trilyon Güneş’in enerjisine eşdeğerdi.

Parlama hâlen sönümlenme sürecinde, yani kara delik yıldızın kalıntılarını yutmaya devam ediyor. Bilim insanlarına göre bu gözlemi ilginç kılan bir diğer etken, kozmolojik zaman genişlemesi (time dilation). Kara deliğin yakınındaki aşırı yerçekimi alanı, zamanın dışarıya göre dört kat daha yavaş akmasına neden oluyor. Araştırmacılar, “Buradaki 7 yıl, orada yalnızca 2 yıl” diyerek olayın adeta yavaş çekimde izlendiğini ifade ediyor.

Bilim insanları bugüne dek yaklaşık 100 TDE olayı tespit etmişti. Ancak bunların çoğu, aktif galaksi çekirdekleri dışında gerçekleştiği için bu kadar güçlü parlamalar gözlemlenememişti. J2245+3743’teki olağanüstü güçteki patlama, kara delik çevresindeki doğal parlamaların bile üstüne çıktı.

2023 yılında Hawaii’deki W. M. Keck Gözlemevi verileri analiz edilince olayın gerçek doğası netleşti. Ayrıca, NASA’nın artık görevini tamamlayan WISE (Wide-field Infrared Survey Explorer) uydusundan gelen veriler, enerjinin yalnızca Dünya’ya yönelmiş bir jet olmadığını, her yöne eşit biçimde yayıldığını doğruladı. Araştırmacılar, bu olayın süpernova patlaması olasılığını tamamen dışladıklarını belirtti.

Keşif, evrende benzer güçte çok sayıda parlamanın bulunabileceğine işaret ediyor. ZTF ekibi, geçmiş verileri yeniden analiz ederek benzer TDE olaylarını tespit etmeyi planlıyor. Ayrıca yakında faaliyete geçecek olan Vera C. Rubin Gözlemevi, bu tür aşırı parlak kara delik parlamalarını daha sık gözlemleme potansiyeline sahip olacak. Kaynak: Space.com