Rapor ortaya çıkardı! Tibet’te buzulların dibinde ne oluyor?

Himalayalar’daki buzulların geleceği bu kez yalnızca iklim değişikliği nedeniyle gündemde değil. Tibet’teki madencilik faaliyetlerini mercek altına alan çevresel değerlendirme, buzulların hemen yakınındaki yüzlerce ruhsat alanını ortaya çıkarırken gözler sınır aşan nehirlerin bulunduğu kritik bölgelere çevrildi.

Tibet Özerk Bölgesi'nin 2026-2030 Mineral Kaynaklar Ana Planı taslağı kapsamında hazırlanan çevresel değerlendirmede bölgedeki 694 maden ruhsatının 156’sının buzullara 5 kilometreden daha yakın olduğu kaydedildi. Bu maden sahalarının çevresinde toplam 1.810,94 kilometrekarelik buzul alanı bulunuyor.

Dikkat çeken nokta ise ruhsatların bir bölümünün Tibet’ten doğarak Hindistan, Nepal ve Bhutan yönüne akan sınır aşan nehirlerin üst havzalarında yer alması oldu. Buzullara yakınlığına göre sıralanan ilk 10 maden ruhsatından 6’sının Yarlung Tsangpo Havzası içerisinde bulunduğu belirtildi.

Listenin ilk iki sırasında bulunan maden sahaları Hindistan-Tibet sınırında yer alıyor. Üçüncü sıradaki ruhsat ise Bhutan sınırındaki Lhozhag bölgesinde bulunuyor. Lhunze ilçesindeki Tashikhang, diğer adıyla Zhashikang kurşun-çinko madeninin 5 kilometrelik çevresinde 158,98 kilometrekarelik buzul alanı bulunuyor. Bu rakam Tibet genelindeki maden ruhsatları arasında en yüksek değer olarak öne çıktı. Maden sahası Chayul Chu üzerinde bulunuyor. Bu su yolu Hindistan’ın Upper Subansiri bölgesine ulaştığında Subansiri Nehri adını alıyor ve daha sonra Brahmaputra’ya karışıyor.

Sıralamanın ikinci ve üçüncü basamağında Tsona ilçesindeki Xiwuxiang polimetalik madencilik alanıyla bağlantılı iki saha bulunuyor. Bu bölgelerin yakınında toplam 155,20 kilometrekarelik buzul alanı yer alıyor.

Maden sahalarının Nyamjang Chu Vadisi’nde bulunması da dikkat çekiyor. Nehrin kaynak kolları Hindistan’ın Tawang bölgesinden geçerek Bhutan’daki Manas Nehri sistemine bağlanıyor. Bhutan sınırındaki Lhozhag bölgesinde bulunan Cheri Anbopu, diğer adıyla Qierianbopu kurşun-çinko madeninin 5 kilometrelik çevresinde ise 51,78 kilometrekarelik buzul alanı bulunuyor. Bölgedeki Lhozhag Nub Chu, Bhutan’a geçtikten sonra Kuri Chhu ve Manas Nehri üzerinden Brahmaputra sistemine ulaşıyor.

Rapordaki bir başka dikkat çekici veri, madencilik faaliyetlerinin Yarlung Tsangpo Havzası'ndaki yoğunluğu oldu. Tibet Özerk Bölgesi genelindeki maden ruhsatlarının yüzde 48,6’sının bu havzada bulunduğu belirtildi. Böylece madenciliğin en yoğun olduğu alanlardan biri ile Himalayalar’daki sınır aşan su sistemlerinin kaynak bölgeleri aynı coğrafyada buluşuyor. Bölgedeki tehlike yalnızca madenlerin buzullara uzaklığı üzerinden tartışılmıyor. Hazırlanan çalışmada Çin ile Nepal arasındaki sınır aşan havzalarda en az 47 buzul gölünün, buzul gölü taşkını olarak bilinen GLOF açısından potansiyel tehlike taşıdığı belirtildi. Tibet’ten doğan İndus, Ganj, Brahmaputra, Salween, Yangtze, Irrawaddy ve Mekong gibi büyük nehir havzalarında da henüz kayıt altına alınmamış buzul göllerinin bulunabileceği ifade ediliyor. Himalayalar’da iklim değişikliğinin buzullar ve donmuş toprak üzerindeki etkileri devam ederken yüksek rakımlı bölgelerdeki madencilik faaliyetleri de ayrı bir risk başlığı oluşturuyor. Kazı, patlatma, maden atıklarının biriktirilmesi ve doğal su yollarının değiştirilmesi gibi işlemlerin hassas arazi yapısı üzerindeki baskıyı artırabileceğine dikkat çekiliyor. Bu faaliyetlerin buzul çekilmesi, permafrost çözülmesi, yamaç dengesizliği ve buzul göllerindeki büyümeyle birleşmesi halinde aşağı havzalardaki sel ve taşkınların etkisinin ağırlaşabileceği belirtiliyor.

Benzer bir süreç daha önce Kırgızistan’daki Kumtor altın madeni üzerinden gündeme gelmişti. Yaklaşık 4 bin metre rakımda Petrov ve Davydov buzullarının yakınında yer alan maden 1997’den bu yana faaliyet gösteriyor. 2015 yılında yayımlanan bir araştırmada madencilik faaliyetlerinin Petrov Gölü’ndeki buzul gölü taşkını riskini artırabileceğine dikkat çekildi. Aynı çalışmada 1998 ile 2014 yılları arasında Davydov ve komşu Lysii buzullarına 775 milyon tondan fazla maden atığı bırakıldığı ve bunun buzulların doğal hareketlerinde değişime neden olduğu kaydedildi.

Nepal-Tibet hattında yaşanan seller, Çin’in bölgede inşa ettiği barajlar ve diğer büyük altyapı projelerinin sınır ötesindeki etkilerine yönelik tartışmaları yeniden gündeme getirdi. Çin sellerin arkasındaki temel etken olarak iklim değişikliğine işaret ederken bazı uzmanlar, Tibet’teki baraj, altyapı ve madencilik faaliyetlerinin hassas Himalaya ekosistemi üzerindeki etkilerinin de incelenmesi gerektiğini savunuyor.