İstanbul'un binek taşları: Tarihi yapıları arasında saklı kalmışlar

İstanbul'un gündelik hayatından zamanla çekilen küçük mimari unsurlardan "binek taşları", Osmanlı döneminde işlevsel çözümlerden biri olarak kentin ulaşım kültüründe önemli yer tuttu. Genellikle atların eyerlerindeki üzengilerle aynı yüksekliğe yerleştirilen bu taşlar, padişahlar, hanedan mensupları ve devlet erkanının kullandığı güzergahlardan eşrafa ait konutların önüne kadar farklı noktalarda kent yaşamının parçası haline geldi.

Atın prestijin, gücün ve statünün simgesi olduğu Osmanlı'da yaygınlaşan binek taşlarının İstanbul'daki örnekleri, özellikle devlet erkanı ve hanedan mensuplarının kullandığı güzergahlarda konumlandı. Aya İrini, Babüsselam, Eyüp Sultan Camisi, Cülus Yolu, Fatih Camisi ile Süleymaniye Camisi Türbeler Kapısı, Pertevniyal Valide Sultan Camisi'nin girişi, Sultan 1. Abdülhamid Türbesi, Şehzade Mehmed Camisi Hünkar Mahfili ve Üsküdar Kara Davud Paşa Camisi'nin önündeki taşlar, kentte günümüze ulaşan başlıca örnekler arasında yer alıyor.

Bazıları basamaklı, bazıları yekpare taş veya sütun parçası biçimindeki küçük mimari unsurlar, tramvay ve tren gibi yeni ulaşım araçlarının yaygınlaşmasıyla işlevini yitirdi. Çeşitli tahribatların da etkisiyle sayıları giderek azalan binek taşları, bugün İstanbul'un kalabalığı içinde çoğu zaman fark edilmeden Osmanlı'nın kent yaşamının gündelik ihtiyaçlar için ürettiği pratik çözümlerin izlerini taşımayı sürdürüyor.

İstanbul Medeniyet Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü Arş. Gör. Dr. Kubilay Arpacı, bu taşların insanların binek hayvanlarına veya at arabalarına kolayca binebilmesini sağlayan işlevsel bir mimari öge olduğunu söyledi. Binek taşlarının genellikle atların eyerlerindeki üzengilerle aynı seviyede yapıldığını belirten Arpacı, bu sayede ata binme ve attan inmenin daha pratik hale getirildiğini anlattı.

"ATLAR İKTİDARIN, PRESTİJİN VE OTORİTENİN SİMGESİ OLMUŞTUR" Arpacı, Osmanlı döneminde binek taşlarının ön plana çıkmasında atlara verilen değer ile kent içi ulaşım ihtiyacının etkili olduğunu kaydederek, "Osmanlı toplumunda atlara verilen değerle birlikte kent içindeki ulaşım ağına fonksiyonel bir çözüm getirilmiştir. Padişahlar, hanedan mensupları ve devlet ricali için atlar önem arz eden hayvanlardır. İktidarın, prestijin ve otoritenin simgesi olmuştur. Öyle ki Sultan 2. Osman ya da bir başka ifadeyle Genç Osman, ölen atı 'Sisli Kır' için Üsküdar'da mezar taşı dahi yaptırmıştır. Payitaht İstanbul'da binek taşları genellikle devlet erkanının geçtiği güzergahlar üzerinde yapılmıştır. Bunun temel nedeni devlet erkanının ulaşımını kolay sağlamasıdır." diye konuştu.

Eyüp Cülus Yolu, Eyüp Sultan Camisi, Babüsselam, Fatih ve Süleymaniye Camisi'ndeki Türbeler Kapısı ile Üsküdar Kara Davud Paşa Camisi önündeki binek taşlarının kentte öne çıkan örnekler olduğunu dile getiren Arpacı, Cülus Yolu'ndaki taş gibi birçok örneğin binmeyi kolaylaştırmak amacıyla basamaklı yapıldığını ifade etti. Arpacı, binek taşlarının yalnızca basamaklı formda inşa edilmediğine dikkati çekerek, Anadolu'daki örneklerde sütun parçalarının veya yerden yükseltilmiş taşların da aynı amaçla kullanıldığını vurguladı. Taşların belirgin ve standart bir formunun bulunmadığını, devlet erkanına hizmet eden Cülus Yolu gibi güzergahlardaki örneklerin ise daha sistematik biçimde inşa edildiğini aktaran Arpacı, bunların yalnızca İstanbul'a özgü olmadığını, Eskişehir ve İzmir gibi Anadolu kentlerinde de örneklerine rastlandığını söyledi.

Arpacı, "Bu taşlar çoğunlukla yöre eşrafının evlerinin önündedir. Atların aynı zamanda prestij kaynağı olması nedeniyle bunlar yöre eşrafının zenginlik göstergesidir." dedi. Binek taşları dekoratif bir mimari unsur olarak nitelendirilse de işlevsel yönünün ön planda olduğunun altını çizen Arpacı, hanım ve valide sultanların yanı sıra paşalar, sadrazamlar ile padişahların bu taşları atlarına veya at arabalarına binmek amacıyla kullandıklarına işaret etti. Arpacı, bu örneklerin Osmanlı kent mimarisinde gündelik hayatı kolaylaştırmaya yönelik sistematik yaklaşımın bir parçası olduğunu, Cülus Yolu'ndaki binek taşının da padişahların cülus törenlerinde kullanılan güzergah üzerinde yer aldığını anlattı.

KENTİN İÇİNDE ARTIK FARK EDİLMİYORLAR Modernleşmeyle birlikte binek taşlarının gündelik yaşamdaki işlevini kaybettiğine dikkati çeken Arpacı, günümüze oldukça az sayıda örneğin ulaşabildiğini vurguladı. Tren ve tramvay gibi ulaşım araçlarının yaygınlaşmasının binek taşlarının kullanım dışı kalmasında etkili olduğundan bahseden Arpacı, "Günümüze oldukça az sayıda binek taşı ulaşmıştır. Bunun nedeni yavaş yavaş modernleşen kent çerçevesinde işlevselliğini kaybetmesi, tahribat ve çeşitli nedenlerle yok olmasıdır. Binek taşları Osmanlı mimarisinin fonksiyonel yapısının ve detay canlılığının bir yansımasıdır. Osmanlı kent dokusunun dekoratif bir mimari unsurudur." diye konuştu.

Arpacı, bazı binek taşlarının bugün kent içinde fark edilmesinin dahi güçleştiğini dile getirdi. Eyüp Sultan Camisi ile Üsküdar Kara Davud Paşa Camisi önündeki örneklerin belirgin formları nedeniyle daha kolay görülebildiğini kaydeden Arpacı, Babüsselam ve Fatih Camisi Türbeler Kapısı'ndaki taşların ise mimari yapıyla bütünleştiği için gözden kaçabildiğini sözlerine ekledi.