Van Gölü'nde Mars'ın izleri aranıyor! Bilim insanları çalışmalara başladı

Dünyanın en büyük sodalı gölü olan Van Gölü, sahip olduğu modern mikrobiyalit oluşumlarıyla uluslararası bir araştırmaya konu oldu. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi (Van YYÜ) Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Birimi tarafından desteklenen "Van Gölü'ndeki (Doğu Anadolu) Güncel Mikrobiyalitler Üzerinde Gelişen Biyofilmlerde Karbonat Nanokürelerin Kökeninin İncelenmesi" başlıklı proje kapsamında gölün farklı noktalarında saha çalışmaları gerçekleştirildi. Van Gölü'ndeki mikrobiyalitlerde bulunan karbonat nanokürelerin kökeni ve oluşum mekanizmalarını araştıran bilim insanları, elde edecekleri verileri öncelikle Salda Gölü'nden alınan örneklerle karşılaştıracak. Mars'tan getirilecek örneklerin bilim dünyasına açılmasıyla birlikte ise Van Gölü ve Salda Gölü örnekleriyle Mars örnekleri arasındaki benzerlik ve farklılıkların ortaya konulması hedefleniyor. Projenin yürütücülüğünü Van YYÜ Mühendislik Fakültesi Jeoloji Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Çetin Yeşilova üstlenirken, araştırma ekibinde Prof. Dr. Serkan Üner, Doç. Dr. Pelin Güngör Yeşilova, Doç. Dr. Ezher Tagliasacchi ve Dr. Öğr. Üyesi Gürçay Kıvanç Akyıldız yer alıyor. Proje kapsamında İtalya, Çin ve Polonya'daki üniversite ve araştırma kurumlarıyla uluslararası işbirliği yürütülüyor. Van Gölü'nün yüksek alkaliniteye ve karbonatça zengin su kimyasına sahip olması, gölde günümüzde de aktif mikrobiyalit oluşumlarının gözlemlenebilmesini sağlıyor. Bilim insanları, göldeki mikrobiyalitler üzerinde gelişen biyofilmlerde bulunan karbonat nanokürelerin kökenini, morfolojik özelliklerini ve oluşum mekanizmalarını inceleyecek.

"Nanokürelerin kökenini tespit etmek istiyoruz" Konuya ilişkin konuşan Proje yürütücüsü Doç. Dr. Çetin Yeşilova, saha çalışmalarında önce yüzeyden, ardından tekneyle gölün daha derin kesimlerinden numuneler aldıklarını belirtti. Numunelerin uygun şartlarda muhafaza edilerek laboratuvar analizlerine gönderileceğini ifade eden Yeşilova, "İlk yüzeyden örneklemeler yaptık. Kendi girebildiğimiz, yürüyerek ulaşabildiğimiz kadar yerlerden örnekler aldık. Bugün de daha derinlere tekneyle gittik ve oradaki ilk örneklemelerimizi gerçekleştirdik. Gördüğünüz üzere örneklerimizi Falcon tüplerine koyduk. Glutaraldehit ile birlikte, uygun saklanma şartlarında bunları analize götüreceğiz. Daha önce belirlediğimiz diğer noktalardan da örnekleri aldıktan sonra analize geçeceğiz" dedi. Projenin temel amacının mikrobiyalitlerdeki nanokürelerin kökenini belirlemek olduğunu dile getiren Yeşilova, elde edilecek sonuçların Salda Gölü ve ilerleyen süreçte Mars'tan getirilecek örneklerle karşılaştırılmasının hedeflendiğini belirterek, "Projedeki amacımız, bu mikrobiyalitlerdeki nanokürelerin kökenini tespit etmek. Bunların kökenini tespit ettikten sonra Salda Gölü ve Jezero Krateri'ndeki örneklerle korele etmek istiyoruz. Ancak şu anda elimizde Mars'taki örnekler olmadığı için, bunlar 2029'da geleceğinden, korelasyonu 2029'dan sonra yapabileceğiz. Fakat ilk etapta elimizde Salda Gölü'ndeki örnekler olduğu için Salda Gölü ile korelasyon yapabileceğiz. Tüm bu bölgelerde gerekli analizler yapıldıktan sonra projenin çıktılarına vakıf olacağız" diye konuştu.

Farklı ülkelerden bilim insanları çalışmaya katıldı Pamukkale Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Jeoloji Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Ezher Tagliasacchi ise projenin farklı disiplinlerden bilim insanlarını bir araya getiren uluslararası bir çalışma olduğunu söyledi. Saha çalışmalarında öncelikle mikrobiyalitlerin bulunduğu farklı noktaların belirlendiğini aktaran Tagliasacchi, daha sonra bu alanlarda ayrıntılı incelemeler yapılarak yüzeyden mikrobiyalit ve su örnekleri alındığını ifade etti. Tagliasacchi, asıl amaçlarının Van Gölü'ndeki mikrobiyalitlerden alınan örneklerde bulunan nanokürelerin oluşum süreçlerini ortaya çıkarmak olduğunu belirterek, ellerindeki numunelerde farklı mikroorganizma topluluklarının görülebildiğini söyledi. Örneklerdeki farklı renkli katmanların farklı mikroorganizma gruplarını temsil ettiğini ifade eden Tagliasacchi, "Arazide yapılacak işlerimizden bir tanesi, aslında en önemlisi ve projenin ayağı olan Van Gölü'nden bu mikrobiyalit örneklerini alabilmekti. Bunu da bugün gerçekleştirdik. Proje yürütücüsü Çetin Yeşilova'nın da aldığı çok güzel örneklerle birlikte, şu elimde gördüğünüz 50 mililitrelik Falcon tüpündeki mikrobiyalit örneklerini elde ettik. Karbonatlaşmış olsa da içi beyaz olan kısımlar karbonat, ancak farklı renklerde gördüğünüz seviyeler var. Bunların hepsi aslında mikroorganizmalar. Pembemsi renkli olanlar sülfür bakterileri, daha ince bant şeklinde ve daha açık yeşil olanlar siyanobakterilerimiz, en üstte ise alglerimiz yer alıyor" şeklinde konuştu. Numunelerin farklı ülkelerde ayrıntılı analizlerden geçirileceğini dile getiren Tagliasacchi, çalışmanın temel sorularından birinin karbonat nanokürelerinin biyolojik mi, inorganik mi yoksa her iki sürecin birlikte etkisiyle mi oluştuğunu ortaya koymak olduğunu kaydetti.

"200 nanometreden küçük yapılara bakıyoruz" Polonya Varşova Üniversitesi Jeoloji Fakültesi Jeokimya, Mineraloji ve Petroloji Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Miroslaw Slowakiewicz de saha çalışmalarının kendileri açısından önemli olduğunu söyledi. Mars araştırmaları kapsamında farklı doğal ortamların karşılaştırılmasının önemine değinen Slowakiewicz, Türkiye'nin bu açıdan dikkat çekici iki göle sahip olduğunu belirtti. Salda Gölü'nün Mars'taki Jezero Krateri açısından önemli bir karşılaştırma alanı olduğunu ifade eden Slowakiewicz, Van Gölü'nün ise yüksek pH değeriyle ekstrem bir doğal ortam özelliği taşıdığını dile getirdi. Van Gölü'nün pH değerinin 10'a yaklaştığını belirten Slowakiewicz, böyle bir ortamda yaşayan mikroorganizmaların yüksek alkalinite şartlarına uyum sağlamak zorunda olduğunu ifade etti. Slowakiewicz, mikrobiyalitlerin mikroorganizmaların çökelmeye katkı sağlamasıyla oluşan yapılar olduğunu belirterek, Van Gölü'nde kalsiyum karbonat, Salda Gölü'nde ise hidromanyezitin öne çıktığını söyledi.

"Gerçekte nelerin yaşandığını görmek istiyoruz" Çalışmada çok küçük ölçekte incelemeler yapacaklarını aktaran Slowakiewicz, "Sadece mikrobiyalitlerin çeşitli formlarına çok yüksek bir büyütme perspektifinden bakarak bu iki ortamı karşılaştırmak istedik. Peki hangi ölçekten bahsediyoruz? 200 nanometreden daha küçük bir şeyden. 200 nanometre nedir? Bunun, aşağı yukarı bize saldıran ve örneğin soğuk algınlığına neden olan tipik bir virüsün boyutu olduğunu düşünebilirsiniz. Dolayısıyla biraz daha yakından bakarak bu canlı formlarda gerçekte nelerin yaşandığını görmek istiyoruz" dedi. Van Gölü'ndeki mikrobiyalitlerin Salda Gölü'ndekilerden farklı özellikler taşıdığını belirten Slowakiewicz, özellikle gölün derin kesimlerinden yükselen suların yüzeye ulaştığı bölgelerde hızlı çökelme süreçlerinin gözlemlendiğini vurguladı. Öte yandan Polonya'dan gelen Bruno Garret, Van'ın Gevaş ilçesi Altınsaç Mahallesi kıyısında Dalış Rehberi Serkan Ök ile su altındaki mikrobiyalitlerden numune alarak araştırma çalışmalarına eşlik etti.