Covid-19 pandemisinde aşı iki can almıştı! Sebebi ortaya çıktı

Covid-19 döneminde özellikle AstraZeneca ve Janssen'in adenovirüs bazlı aşıları, farmakolojik güvenliğe ilişkin kamuoyu algısında bir dönüm noktası oldu.

Bu iki aşıya bağlı İmmünotrombotik Trombositopeni (VITT) son derece nadir görülmesine rağmen, yüksek ölüm oranı ve net bir açıklamanın uzun süre bulunamaması, on yılın en büyük sağlık güveni krizlerinden birini tetikledi.

Şimdi ise tıp bilimi imkânsız görüneni başardı: Bu komplikasyonları yaşayan kişilerdeki kesin moleküler mekanizmayı ve genetik profili tespit etti.

Bu keşfin büyüklüğünü anlamak için bağışıklık sisteminin savunmasını nasıl tasarladığını incelemek gerekir. Vücut, adenovirüs gibi yabancı bir unsur algıladığında, antikorları rafine etme sürecini başlatır. Bu, savunma hücrelerinin daha hassas hâle gelmek için mutasyona uğradığı hızlandırılmış bir evrim sürecidir. Ancak belirli bir grup insanda bu “hedefleme” süreci ölümcül sonuçlara yol açan bir hesap hatasına dönüştü. Sorumlu olan mekanizma 'somatik hipermutasyon'du.

Sorunun kaynağı: Somatik hipermutasyon ve K31E mutasyonu New England Journal of Medicine (NEJM) dergisinde yayımlanan çalışma, sorunun doğrudan aşıdan değil, konağın (hastanın) anormal bağışıklık yanıtından kaynaklandığını ortaya koyuyor.

Normal koşullarda bağışıklık sistemi, adenovirüsün pVII adlı bir proteinine saldırır. Bunu etkili şekilde yapabilmek için hastanın B hücreleri, “somatik hipermutasyon” denilen süreci gerçekleştirir; yani antikorun DNA’sında küçük değişiklikler yaparak hedefe daha iyi uyum sağlamasını sağlar.

Ancak VITT gelişen hastalarda bu süreç, K31E adı verilen kazara bir mutasyon üretti. Bu spesifik mutasyon, koruyucu bir antikoru yanlış hedefe yönelen bir “mermiye” dönüştürdü.

Virüsü nötralize etmek yerine antikor, hastanın kendi vücudunda bulunan ve pıhtılaşmayı düzenleyen Trombosit Faktörü 4’e (PF4) saldırmaya başladı. Bu istemsiz moleküler taklit (molecular mimicry) olgusu, trombositlerin kitlesel şekilde kümelenmesine yol açarak olağandışı bölgelerde trombozların oluşmasına neden oldu. Ancak bu hata herkeste meydana gelmez; genetik koda yazılmış bir yatkınlık gerektirir.

Genetik “gümüş kurşun”: IGLV3-21*02 aleli Araştırma ekibi, VITT geliştiren hastaların neredeyse tamamında ortak bir özellik bulunduğunu keşfetti: IGLV3-21*02 adı verilen germ hattı geninin belirli bir varyantına sahip olmaları. Bu bulgu kritik önemdedir çünkü olayın neden rastgele görünmediğini açıklar. Sorun genel sağlık durumu, yaş ya da yaşam tarzıyla ilgili değildi; adenovirüsle karşılaşıldığında tetiklenen, önceden var olan genetik bir özellik söz konusuydu.

Bu alele sahip olmak, adenovirüsün pVII proteiniyle temas edildiğinde bağışıklık sisteminin K31E hatasını yapma olasılığını dramatik biçimde artırıyordu. Binlerce insanın sorduğu “Neden ben?” sorusunun yanıtı budur: Genetik olasılık ve daha önce tıbbın öngöremediği moleküler bir tesadüf. Peki bu, yeni nesil aşılar açısından ne anlama geliyor?

Küresel farmakolojik güvenlikte dönüm noktası Bu keşif yalnızca pandeminin karanlık bir sayfasını kapatmakla kalmıyor; aynı zamanda hassas farmakoloji için yeni bir standart oluşturuyor. IGLV3-21*02 alelinin tanımlanması, gelecekte adenovirüs bazlı tedaviler uygulanmadan önce genetik tarama yapılmasını mümkün kılabilir. Tıp artık kitlesel yaklaşımdan, bireysel kırılganlıkları önceden anlayan bir modele geçiyor.

Ayrıca bu bulgunun etkisi COVID-19’un ötesine uzanıyor. Adenovirüsler günümüzde kanser ve nadir hastalıklara yönelik gen terapilerinde de kullanılıyor. Somatik hipermutasyondaki bir değişikliğin bağışıklık sistemini “dost ateşine” yönlendirebileceğini bilmek, biyomedikal mühendislerin bu riski minimize edecek viral vektörler tasarlamasını sağlayacak.

Şüphenin sonu, bilimsel titizliğin zaferi Bu sonuçların NEJM gibi dünyanın en saygın tıp dergisinde yayımlanması, bilimsel yöntemin dezenformasyon karşısındaki zaferi olarak kabul edildi. Yıllar boyunca komplo teorileri ve korku, bilim insanlarının henüz verilerle açıklayamadığı boşluğu doldurdu. VITT’nin patogenezinin aminoasit düzeyine kadar incelenmesiyle bilim, kaybettiği alanı geri kazanarak korkunun yerine biyolojik olarak tutarlı ve kanıtlanabilir bir açıklama getirdi. Genetik kusurun tespit edilmesi, komplikasyon yaşayanlara sağlıklarını geri getirmez. Ancak neredeyse onun kadar değerli bir şeyi sağlar: kesinlik. AstraZeneca kaynaklı tromboz gizemi artık bir muamma değil; uygulamalı immünolojinin ders niteliğinde bir örneğidir. Tıp yalnızca moleküler “suçluyu” bulmakla kalmamış, benzer bir trajedinin halk sağlığı tarihinde tekrar yaşanmaması için yol haritasını da çizmiştir.

Türkiye'de bu aşılar onaylı resmi listede yoktu AstraZeneca ve Janssen (Johnson & Johnson) COVID-19 aşılarına resmî olarak Türkiye’de uygulanan COVID-19 aşıları listesinde yer verilmedi. Türkiye’de COVID-19 aşı uygulamaları Sağlık Bakanlığı tarafından yürütüldü ve uygulanan aşılar CoronaVac (Sinovac) ile mRNA aşıları (Pfizer-BioNTech gibi) olarak duyuruldu. v