Bilim insanları okyanus tabanını ve altındaki kabuğu delecek: Çin, Dünya’nın mantosuna ulaşmaya çalışıyor

Dünya’nın iç yapısına ilişkin en temel sorulardan bazılarına doğrudan kaya örnekleriyle yanıt aramak isteyen bilim insanları, şimdiye kadar gerçekleştirilen en iddialı okyanus sondaj projelerinden birine hazırlanıyor.

Çin’in kendi imkanlarıyla tasarlayıp inşa ettiği ilk derin okyanus sondaj gemisi Meng Xiang, okyanus tabanını ve altındaki kabuğu delerek Dünya’nın mantosundan örnek alma hedefiyle geliştirildi. Kasım 2024’te resmen hizmete giren gemi, 11 kilometreye kadar sondaj yapabilecek şekilde tasarlandı. Nature Geoscience’da yayımlanan değerlendirmeye göre gemi, yalnızca tortulardan örnek almak için değil, sağlam okyanus kabuğunu baştan sona geçerek mantoya ulaşabilecek kapasitede geliştirildi. DÜNYA’NIN KABUĞUNUN ALTINA İNMEYİ HEDEFLİYOR Dünya’nın en dış katmanı olan kabuk, kıtaların altında onlarca kilometre kalınlığa ulaşırken okyanusların altında çok daha ince. Derin okyanus havzalarında kabuğun kalınlığı çoğunlukla yaklaşık 6-7 kilometre civarında. Kabuğun altındaki mantoyla arasındaki sınır ise Mohorovičić süreksizliği, kısaca “Moho” olarak adlandırılıyor.

Meng Xiang’ın asıl bilimsel hedeflerinden biri de bu sınırı geçerek sağlam okyanus kabuğunun altındaki mantodan doğrudan örnek almak. Bu hedef önemli çünkü mantodan daha önce kaya örnekleri çıkarılmış olsa da bunların bir bölümü tektonik hareketlerle mantonun yüzeye yaklaşmış olduğu özel bölgelerden elde edildi. Örneğin 2024’te Atlantik Okyanusu’ndaki Atlantis Massif bölgesinde yaklaşık 1.268 metrelik kesintisiz bir manto kaya çekirdeği çıkarılmıştı. Meng Xiang’ın hedefi ise farklı: sağlam okyanus kabuğunu yukarıdan aşağıya delip doğal kabuk-manto sınırına ulaşmak. 60 YILLIK HEDEF YENİDEN GÜNDEMDE Okyanus kabuğunu delerek mantoya ulaşma düşüncesi yeni değil. Bilim insanları bu hedefi 1950’lerin sonunda Project Mohole ile gerçekleştirmeye çalışmış, ancak 1957-1966 yılları arasındaki proje tamamlanamadan sona ermişti. Meng Xiang üzerine 2026’da yayımlanan bilimsel değerlendirmede, geminin sağlam okyanus kabuğunu tamamen geçebilecek günümüzdeki başlıca platformlardan biri olduğu belirtilirken, uygun sondaj bölgesinin seçilmesinin başarı açısından kritik olduğu vurgulandı. Araştırmacılar özellikle hızlı yayılan Doğu Pasifik Yükselimi çevresindeki okyanus kabuğunu güçlü adaylardan biri olarak değerlendiriyor. Nature Geoscience’daki araştırmacılara göre tam ölçekli Moho sondajının 2030’dan önce Pasifik ya da Hint Okyanusu tabanında gerçekleştirilmesi planlanıyor. Ancak bilim insanları bunun tek seferlik bir operasyon olmayabileceğine, aynı kuyuya tekrar tekrar dönülmesi ve çalışmaların birkaç yıl sürmesinin gerekebileceğine dikkat çekiyor. 120 GÜN DENİZDE KALABİLİYOR Meng Xiang yaklaşık 180 metre uzunluğunda ve 32,8 metre genişliğinde. 42 bin 600 ton deplasmana sahip gemi, 15 bin deniz mili menzile ulaşabiliyor ve ikmal yapmadan yaklaşık 120 gün denizde kalabiliyor. Gemide 180 kişiye kadar mürettebat ve araştırmacı görev yapabiliyor. Nature Geoscience’a göre gemide yüksek basınç ve sıcaklıklara dayanabilmesi için titanyum alaşımlı sondaj boruları ve elmas uçlar bulunuyor. Farklı jeolojik koşullarda çalışabilmesi için hem “riser” hem de “riserless” sondaj yöntemlerini kullanabiliyor; çıkarılan kaya çekirdekleri ise gemideki laboratuvarlarda doğrudan incelenebiliyor. Geminin kuzeydeki ana limanı da Ocak 2026’da Çin’in Qingdao kentindeki Aoshan Körfezi’nde hizmete açıldı. NEDEN ÖNEMLİ? Mantodan doğrudan alınacak örnekler, yalnızca Dünya’nın altında hangi kayaçların bulunduğunu göstermekle sınırlı değil. Bilim insanları bu örneklerle okyanus kabuğunun nasıl oluştuğunu, levha tektoniğini hangi süreçlerin yönlendirdiğini, magma ile kabuk arasındaki ilişkiyi ve Dünya’nın iç katmanları arasındaki madde döngüsünü daha ayrıntılı biçimde incelemeyi amaçlıyor. Geminin çıkaracağı örneklerin geçmiş okyanus iklimleri ve deniz tabanının altında yaşayan mikroorganizmalar hakkında da yeni bilgiler sağlaması bekleniyor.

Meng Xiang aynı zamanda bilimsel okyanus sondajında önemli bir geçiş dönemine denk geliyor. Onlarca yıl bu alandaki uluslararası araştırmaların merkezinde bulunan JOIDES Resolution, 2024’te görevden çekildi. Nature Geoscience, Meng Xiang’ın bu boşluğun bir bölümünü doldurabilecek yeni araştırma platformlarından biri olduğuna dikkat çekiyor.