Ömer Hayyam’ı nasıl bilirsiniz!

Ömer Hayyam’ın hakiki kişiliği, kültür tarihimizde az tanınan isimlerdendir. En çok bilinen tarafı ise şarap yüklü rubaileridir.

Bu yüzden de sarhoşların şairi olarak ünlendiği için adı içkili ortamlarda meze olarak zikredilmektedir. Lakin gerçek kimliği nedir ve şaraptan ne kastedilmiştir ilgilenilmemiştir.

Ömer Hayyam’ın kimliği, kişiliği, bilginliği, âlim yönü maalesef üstü örtülen hazineler gibi unutulup gitmektedir.

Önceki gün sözünü ettiğim “Türk Dünyası Kültür Tarihi” isimli eserden, Ömer Hayyam hakkındaki özet bilgi aktarmak isterim.

Ömer Hayyam, (ö.1132) günümüzde daha çok rubaileriyle tanınır. Oysa Selçuklu devrinin meşhur ilim insanlarından olup, İbn Sina ekolüne mensup büyük bir âlim ve filozoftur. Cebir, geometri, astronomi, fizik, tıp ve müzikle uğraşmış, eserler vermiştir.

Hayyam’ın analitik geometrinin gelişiminde etkisi büyüktür. Üçüncü dereceden denklemlerin çözümünde Descartes’a kadar aşılamamış, birçok cebir denklemlerini sınıflandırmış ve çoğuna çözüm önermiştir.

Denklemlerin birden fazla köklerinin bulunabileceğini gösterip, bunları kök sayılarına göre sınıflandırmıştır

•

Sultan Melikşah, Ömer Hayyam’ı 1074-5 yılında İsfahan’a davet etmiş ve Ebu Hatim İsfizari (ö.1121’den önce) Meymûn el-Vâsıtî, Abdurrahman Hâris ve Muhammed Hâzin’den oluşturulan heyetin başına getirmiştir.

1083 yılında burada kurulan rasathanede gözlemler yapmış ve Zîc-i Melikşâhî (Yıldız almanağı-kataloğu) ile Celali Takvimini hazırlamıştır.

Güneş yılına göre hazırlanan bu takvim, en mükemmel takvimlerden biridir. Adını Sultan Melikşah’ın ‘Celaleddin’ lakabından almıştır.

Bugün kullanılan ve adına Miladi Takvim denilen Gregoryen Takviminden 500 yıl önce düzenlenen “Celali Takvimi”, mevsimlere tam olarak uyduğu için doğru tarihleme veren takvimlerin ilkidir. Gregoryen Takvimi bu takvim örnek alınarak tertip edilmiştir.

•

Şimdi de şairlik yönüne bakalım:

Hayyam’ın şairliği kendi döneminde değil, sonraları ortaya çıkarılmış ve bu yönüyle tanınmıştır. Şiirleri rubailerden ibarettir.

Rubailer, şairin genellikle başkalarına açmayı düşünmediği duygu ve düşüncelerini ifade ettiği ve rahatlatmak için kullandığı kalıptır.

Ona göre varlık bir muammadır, onu çözmeye çalışmak boşuna kürek çekmektir. Hayyam’ın rubailerinin rağbet görmesinde, düşüncelerinin yanında derin konuların yalın bir dille ifade edilmesi de etkili olmuştur.

Rubailerinde şaraba çokça yer vermesi, bazılarının onun sarhoş ve rind-meşrep birisi olduğuna hükmetmelerine sebep olmaktadır.

Bunu iddia edenler, İslam edebiyatında sembolik anlatımın (mecazın) ne kadar rağbet gördüğünü unutmaktadırlar. Bu nedenle Hayyam’ın “melâmi-meşrep” bir şair olduğunu söylemek daha doğru olur.

Hayyam’ın rubaileri ilk defa XV. Yüzyılda ‘Tarabhâne’ isimli müstakil bir eserde toplanmış, bu eserde 559 rubai bulunmakta ise de zamanla bu sayı artmaya devam etmiştir.

Ezcümle Hayyam’dan:

“Niceleri geldi, neler istediler;

Sonunda dünyayı bırakıp gittiler;

Sen hiç gitmeyecek gibisin, değil mi?

O gidenler de hep senin gibiydiler”.