Çok konuşulacak: Britanya Kalayı 2.600 yıl öncesine dayanıyor! Tarihi raporu duyurdular! Irak’tan Türkiye’ye ulaşıyor

Yeni bir çalışma, Tunç Çağı'nda kullanılan büyük miktardaki kalayın Cornwall ve Devon'dan gelmiş olabileceğini öne sürüyor.

Yeni ve tartışmalı bir rapor, güneybatı Britanya’dan çıkarılan kalayın Geç Tunç Çağı toplumları için hayati önem taşıdığını ortaya koyuyor. Tunç Çağı uygarlıklarının, nadir bulunan bir metal olan kalayı büyük miktarlarda nereden temin edip bakırla karıştırarak döneme adını veren altın renkli metal olan bronzu ürettiği, arkeologları uzun zamandır düşündüren bir soruydu.

Yeni bir çalışma, yanıtın önemli bir bölümünün İngiltere’nin güneybatısındaki Cornwall ve Devon adlı iki kontlukta yattığı sonucuna varıyor. İngiltere’de Durham Üniversitesi’nden arkeometalürji uzmanı Alan Williams ve meslektaşlarına göre, buradaki tarım toplulukları yaklaşık 4.200 yıl önce büyük kalay cevheri yataklarını işletmeye başladı. Araştırmacılar Antiquity dergisinde yayımladıkları çalışmada, elde edilen bu metalin ticaret yolları üzerinden yayıldığını; yaklaşık 3.800 yıl önce Kuzey ve Orta Avrupa’daki toplumlara, yaklaşık 3.400 yıl önce ise Doğu Akdeniz toplumlarına ulaştığını bildiriyor. Arkeologlar Tunç Çağı’nı kabaca 5.000 ila 3.000 yıl öncesine tarihlendiriyor.

Çalışmanın ortak yazarı olan Durham Üniversitesi’nden arkeometalürjist Benjamin Roberts, “Britanya’nın güneybatısından gelen kalay önemli bir emtia kaynağıydı ve Doğu Akdeniz uygarlıklarının bakır kullanımından bronz kullanımına tam geçişini mümkün kılmış olduğuna inanıyoruz” diyor. (İlgili: Ünlü Uluburun Batığındaki Kalayın Kaynağı Belirlendi) Williams’ın ekibi, önceki bir araştırmanın tersine, Tunç Çağı boyunca Britanya kalayı ticaretinin Orta Asya kaynaklı kalay ticaretini büyük ölçüde aştığı sonucuna varıyor. Araştırmacılar, Cornwall’daki gelgit adası Saint Michael’s Mount’un antik bir kalay ticaret merkezi olarak işlev görmüş olabileceğini düşünüyor. Ekip, Britanya kalayı lehindeki argümanlarını Cornwall ve Devon’dan alınan kalay cevheri örneklerindeki eser elementlerin ve kurşun ile kalayın farklı biçimlerinin, yani izotoplarının analizine dayandırıyor. Bilim insanlarına göre, Cornwall ve Devon kalayının kimyasal “imzası”, daha önce İngiltere’nin güneybatısı açıklarında bulunan 3.000 yıllık bir batıktan çıkarılan “külçe” denen biçimlendirilmiş kalay parçalarında ve İsrail kıyıları açıklarındaki iki ayrı 3.300 yıllık batıkta bulunan kalay külçelerinde görülüyor. Fransa’nın güneybatı kıyıları açıklarındaki bir batıktan çıkarılan ve Tunç Çağı’nın sona ermesinden sonra, yaklaşık 2.600 yıl öncesine tarihlenen kalay külçeleri de Britanya kökenli özellikler gösteriyor. New York’taki Brooklyn College’dan jeoarkeolog Wayne Powell’ın yürüttüğü önceki çalışma ise, Türkiye kıyıları açıklarındaki 3.300 yıllık Uluburun batığında bulunan kalayın Orta Asya kaynaklarına uzandığını öne sürmüştü. Powell yeni bulguları memnuniyetle karşıladığını söylüyor. Ancak antik metinlerin ve bronz nesneler üzerindeki kimyasal analizlerin, hâlâ Tunç Çağı boyunca Orta Asya’nın önemli bir kalay kaynağı olduğuna işaret ettiğini belirtiyor. Powell’a göre bu kalay, ticaret yollarıyla bugünkü Irak’a, oradan batıya bugünkü Türkiye’ye ulaşıyor ve buradan Doğu Akdeniz toplumlarına dağıtılıyordu. Buna karşılık Williams, Uluburun külçelerindeki yüksek kurşun düzeylerinin, kalaya ticaret rotası boyunca bir noktada kurşun eklendiğini gösterdiğini; bunun da Uluburun metalinin asıl kökenini belirleme girişimlerini zorlaştırdığını söylüyor. Williams’ın ekibi ayrıca, iki büyük Orta Asya kalay cevheri sahası için benzer eser element ve kurşun izotopu verilerinin bulunmadığını vurguluyor. Mevcut kanıtların, yaklaşık 3.500 yıl önce bu bölgelerin kalayı ağırlıklı olarak Doğu Asya’daki bronz üreten toplumlara sağladığını; Doğu Akdeniz’e ise yalnızca küçük miktarlarda ulaştırdığını düşündürdüğünü savunuyor.

Powell ise buna katılmıyor. Orta Asya’da çok sayıda antik kalay madeninin var olduğunu; bunlara arkeologların Kazakistan’da yakın zaman önce belgelediği en az 28 madenin de dahil olduğunu söylüyor. Ayrıca, yaklaşık 4.000 ile 3.600 yıl öncesine tarihlenen Doğu Akdeniz buluntusu bronz eşyaların, Orta Asya kaynaklarına özgü kalay izotopu değerleri sergilediğini belirtiyor. Powell’a göre sonraki yüzyıllarda, Doğu Akdeniz’de günümüze ulaşan bronz eserlerdeki kalay, Avrupa ve Orta Asya kaynaklarının bir karışımından geliyordu. Ancak Orta Asya tedarikçileri siyasi nedenlerle hâlâ baskındı. Powell, deniz akıntıları ve rüzgârların Britanya ve diğer batı limanlarından yola çıkan ticaret gemilerini güneydoğu Akdeniz kıyıları boyunca ilerlemeye zorladığını; Geç Tunç Çağı’nda Mısırlılar ile Hititler arasındaki savaşların da ticareti geçici olarak engellediğini açıklıyor. Bu tartışmanın her iki tarafındaki araştırmacılar da, kalay ve diğer malları kara ve deniz yoluyla çok geniş alanlara taşıyan Tunç Çağı ticaret ağları hakkında hala pekçok bilinmeyen bulunduğu konusunda hemfikir. Powell, “Antik dünyanın büyük nüfus merkezlerinin kalay talebini karşılamak için mevcut olan her kalay kaynağı kullanıldı” diyor.