Aylarca oyalayıp hayal sattılar: Bu ÇinlilerinTürkiye'ye karşı ilk vukuatı değilmiş

Patronlar Dünyası Genel Yayın Yönetmeni Toygun Atilla, Çinli BYD’nin 150 bin araçlık üretim ve 5 bin kişilik istihdam vaadinin ardından gelen “Türkiye’deki fabrika planlarımızı beklemeye aldık” ifadesine Organize İşler filmindeki o unutulmaz replikle özetliyor: “Araba nerede Süpermen, para nerede Süpermen?”

BYD’nin Türkiye planlarını askıya alması, daha doğrusu Macaristan’dan yana tercihte bulunması Organize İşler denilecek bir sürecin sonuydu aslında. Gelin yine bir Çin atasözüyle bunu açıklayayım: Çabuk öğrenilen, hızlı unutulur.

Ağustos ayında Patronlar Dünyası’ndaki ilk yazılarımdan birini anımsadım BYD’nin açıklamasını okuyunca. Başlık dün gibi aklımda: “Otomotiv yatırımında Çin işkencesi…” Yazıyı tekrar okuyunca, Çinlilerin söz verip yapmadığı yatırımları hatırlatarak, BYD’nin bir hayal sattığından bahsetmişim. Hatta bu hayali sadece Türkiye’ye değil, İran’a da ihraç eder hale gelmişler. Gelin o yazıyı tekrar özetleyeyim sizlere.

Yıl 2006. Rahmetli Maliye Bakanı Kemal Unakıtan’ın dünürü İstanbul Motor'un Yönetim Kurulu Başkanı Ali Rıza Üstün, Çinli otobüs firması Zhong Da’yı Türkiye’ye getireceğini, sadece getirmekle kalmayıp, bir fabrika kurulacağını, Türkiye’de ilk etapta 1000 otobüs üretileceğini, üretimin de yüzde 65’ini Avrupa’ya ihraç edeceklerini açıkladı. İmzalar atıldı. Zhong Da söz verip gelmeyen ilk Çinli otomotiv şirketi olarak Türk ekonomi tarihine geçti.

2008 yılında ise bu kez ortaya Chery çıktı. Chery Başkanı Yin Tongyao ve Başkan Yardımcısı Zhou Biren, Adapazarı, Bursa ve Kırklareli'de incelemelerde bulundu. Bu iller veya başka bir ilde yatırım kararının verilmesi durumunda Chery'nin iki modeli Türkiye'de üreteceğini açıkladı. Sessizce unutuldu. 2012 yılında Chery yine sahnedeydi. Çinli otomotiv grubu Chery'nin Türkiye distribütörü Mermerler Otomotiv Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı Murat Mermer, yanında Çinli markanın Genel Müdürü Wang Ke, Bölge Sorumlusu Yankun He ile birlikte medyanın karşısına çıktılar. Murat Mermer ile birlikte Çinli Cherry’nin Balıkesir’e 5 yıl içinde 500 milyon dolar yatırım yapacağını açıkladılar. Bir de Çorlu'da dizel motor ve Karasu'da ise montaj fabrikasının kurulmasının planlandığını dile getirildi. Yatırım yapılmadı, söz yine unutuldu. “Yüzde 1 milyon olacak” demelerine rağmen…

Yıl 2013’te ise bu kez yatırım için seçilen şehir Siirt oldu. Çinli otobüs üreticisi Zonda Bus, yerli ortakla 1 milyar dolarlık dünyanın ikinci büyük elektrikli otobüs montaj fabrikasını Siirt'te kuracağını açıkladı. Bir ara Niğde’ye de baktılar. Bayraklarla karşıladık yöneticilerini. Ama nafile. O da gelmedi. 2024’te bir talih kuşu da Diyarbakır’a konmuştu. Bu kez Çinli Qingdao Kelin Motor geldi Türkiye’ye. Diyarbakır’da elektrikli otobüs fabrikası kurmak istediklerini, 100 dönüm arazi istediklerini belirttiler. Oradan da ses-seda yok.

Herkes BYD’den Manisa yatırımını beklerken Chery yine el yükseltti. Bu kez Samsun’a yatırım yapacağını açıkladı. Tam da ilk yatırım planından 18, Balıkesir’i tercih etmesinin ise 13 yıl sonrasında. Samsun hala beklemede. Geçen yıl Otomotiv Sanayii Derneği (OSD) Başkanı Cengiz Eroldu, “BYD yatırımı açıkladıktan sonra 1 yıl geçti, Manisa'da hala bir faaliyet yok. Buna kendilerinin cevap vermesi lazım. Umarım bu yeni yatırımlar başarıyla hayata geçer” diyerek uyarmıştı ama Ankara hala Çin’e güvenmeyi tercih ediyordu. Aslında ilk dersi Çin bize vermişti 2001 yılında. 25 yıl önce Ukrayna’dan satın alınan Varyag adlı uçak gemisinin geçişinde “Size 1 milyon Çinli turist göndereceğim” diyen Pekin Yönetimi’ne inanmıştı. Turist sayısı hiçbir zaman 500 bine ulaşmadı. Türkiye sabretmeyi, beklemeyi seçti. Çin de öyle…

Diyarbakır, Siirt, Balıkesir, Niğde, Sakarya, Samsun, Manisa da özel bir beklenti içinde. Chery, BYD, Zhond Da, Qingdao, Zonda gelmedi. Onun yerine Japon Honda geldi. O da motosiklet üretmek için… Çin’de bir atasözü vardır: Çabuk öğrenilen, hızlı unutulur. Çabuk öğrenemedik ama hızlı unuttuk, unutuyoruz da…