Yeni zam sistemi ile emeklinin maaş hesabı değişiyor! İşte masadaki 6 konudaki 6 çözüm

Sabah’tan Faruk Erdem’in haberine göre Türkiye'de emekli sayısı 130'dan fazla ülkenin nüfusunu geçmiş durumda. SGK'dan maaş alan emekli, dul-yetim aylığı gibi dosyaların sayısı 17 milyona dayandı. Hükümet emekli maaş sistemi ile ilgili değişiklikler için düğmeye bastı. Kurulan komisyon çalışmalarına başladı. Peki, emekli maaş sisteminde hangi değişiklikler gerekiyor ve çözümler neler? İşte detaylar...

EMEKLİ MAAŞI NASIL HESAPLANIYOR? Şu an uygulanan emekli maaşında üçlü sistem var. Yani 1999 öncesi, 2000-2008 arası ve 2008 sonrası olmak üzere üç ayrı hesaplama yapılarak toplanıyor. Bu üç dönem için ayrı Aylık Bağlama Oranı (ABO) ve çarpanlar kullanıldığı için 1999 öncesi çalışması çok olan avantajlı hale geliyor.

AYLIK HESAPLAMASINDA HANGİ KRİTERLER KULLANILIYOR? Sigortalının çalışırken ödediği primler (SPEK: Sosyal Güvenlik Prime Esas kazanç). Üç dönem için aylık bağlama oranları (ABO). Önceki yılın güncelleme katsayısı. Önceki yılın enflasyon oranı. Önceki yıl büyümenin yüzde 30'u.

İçinde bulunulan yılın enflasyon artışları. Aylık bağlama sistemindeki karma yapının sadeleşmesi. Enflasyon artışlarının yeniden düzenlenmesi. Zam oranları arasındaki farkları giderilmesi. Bozulan aktüeryal dengenin yeniden sağlanması. Sistemde kalmanın emekli aylığı açısından daha cazip hale getirilmesi.

1- ÜÇLÜ AYLIK HESAPLAMA SİSTEMİ: Buradaki sorun nereden kaynaklanıyor ve çözüm nasıl olmalı? Buradaki sıkıntılar maaş hesaplama sisteminden çıkıyor. Karmaşık üçlü yapı farklı uygulanan ABO emekliler arasındaki maaş dengesini de bozuyor. ÇÖZÜM: Öncelikle sistemin sadeleşmesi gerekiyor. Üçlü yapı yerine tek bir hesaplama formülü olmalı. Çalışırken yatırılan primlere göre yapılacak hesaplamada herkes için sabit bir Aylık Bağlama Oranı (ABO) kullanılmalı.

2- MAAŞ ARTIŞLARINDAKİ FARKLAR: Emekli maaşlarına yapılan zamlarda neden farklı oranlar ortaya çıkıyor? Emekli maaşları her yıl ocak ve temmuz aylarında artıyor. SSK ve ağ-Kur emeklileri 6 aylık enflasyon kadar artış alırken, memur emeklileri toplu sözleşmeye giriyor. Dolayısıyla iki kesim arasında artış oranları farklılaşıyor. ÇÖZÜM: Emeklilerin maaş artışları için yeni bir formül getirilebilir. Bu noktada tüm emekliler toplu sözleşmeye girebilir. Ya da 6 aylık enflasyon kadar yapılan artışlar yerine her ay bir önceki ayın enflasyonu kadar yapılacak artış yapılabilir. Bu durum emekli aylıklarındaki erimeyi önleyeceği gibi, refah payı gibi tartışmaları ortadan kaldıracaktır.

3- GÜN SAYISININ ETKİSİ: Gün sayısı fazla olsa da az maaş ihtimali var mı? Evet bugünkü sistemde çalışılan gün sayısının etkisi az. Daha çok yatırılan primler etkili oluyor. Bu yüzden çok uzun süre çalışan birisi daha kısa çalışan birisinden az emekli aylığı alabiliyor. ÇÖZÜM: Orta Vadeli Program'da da yer alan çalışma hayatında kalmayı cazip hale getirecek bir sistem getirilmeli. Sadece yatırılan Prime Esas Kazanç miktarları değil çalışma gün sayıları da etkili olmalı. Böylece emeklilikte daha çok aylık almak isteyenler sistemde daha çok kalmayı tercih edecek.

4- YILLAR ARASINDA GÜNCELLEME FARKI: Emekli olunan yıl ile bir sonraki yıl arasındaki maaş farkı neden kaynaklanıyor? Güncelleme katsayısında kullanılan parametreler (enflasyon, büyüme) değişken olduğu için her yıl bu farklılık ortaya çıkıyor. Her yıl çalışanlar arasında 'emekli maaşları düşüyor' gibi yanlış bir algı oluşturuluyor ÇÖZÜM: Bu sorunun çözümü için sabit bir güncelleme katsayısı belirlenebilir. Eğer katsayı bir rakamda sabitlenirse yıllar arasındaki farklılık da ortadan kalkar. Böylece her yıl emeklilik tarihi ile ilgili tartışmalar da ortadan kalkar.

5- TABAN MAAŞ ÜZERİNDEKİ AYLIKLAR: Taban maaş uygulaması faydalı mı? 2019 yılından bu yana uygulanan taban maaş, düşük aylık alan emekliler açısından büyük avantaj oluşturdu. Çalışma hayatı kısa sürmüş, kısmi emekli olmuş, malulen emekli olmuş ya da asgari ücretten prim yatırmış birçok sigortalının emekli maaşı düşük kalmıştı. Bu emeklilere Hazine'den yapılan destek ile taban maaş şeklinde daha yüksek aylıklar ödeniyor. Ancak burada sorun taban maaşın hemen üstündeki aylıklarda yaşanıyor. Örneğin maaşı 15 bin lira olan 3600 günden emekli bir vatandaş 20 bin lira alırken 6-7 bin gün çalışmış birisi 22 bin lira alıyor ÇÖZÜM: Taban maaş uygulaması kaldırılarak kök maaşlara yapılacak kademeli bir seyyanen artış bundan sonra ortaya çıkacak tartışmaları bitirecektir. Ya da taban maaş uygulaması devam ederken hemen üstünde kalan aylıklara kademeli artış yapılabilir.

6- SSK-BAĞKUR ŞARTLARI FARKLI: Emeklilik hesaplamalarında Bağ-Kur ile SSK arasında fark neden kaynaklanıyor? 2008 yılında yapılan reform ile tüm kurumlar SGK çatısı altında birleştirildi. Ancak norm birliği sağlanamadı. Bu yüzden hem emeklilik şartları hem de aylık hesaplamalarında farklılıklar devam ediyor. ÇÖZÜM: Emekli maaş bağlama sistemi hem SSK hem Bağ-Kur için eşitlenebilir. Ayrıca Bağ- Kur'da 9 bin gün olan prim gün şartı 7200 güne düşürülmesi ile ilgili düzenleme devreye alınıp bu noktada bir denge sağlanabilir.