Engelsberg Ideas'tan çok konuşulacak ifadeler: Osmanlı gücünü farklı bir ruh yönetecek

Sumantra Maitra tarafından kaleme alınan ve 6 Kasım tarihinde yayınlanan “Türkiye'nin Büyük Güç Statüsüne Dönüşü” başlıklı yazıda, “Yeniden dirilen Türkiye, Avrasya güç dengesinde önemli ve etkili bir eksen olarak Osmanlı kökenlerine geri dönüyor.” değerlendirmesinde bulunuldu. Guy Verhofstadt’ın bir zamanlar "Yarının dünya düzeni, ulus devletlere veya ülkelere dayalı bir dünya düzeni değil. İmparatorluklara dayalı bir dünya düzeni" sözlerinin hatırlatıldığı yazıda, öne çıkan başlıklar şöyle:

Belçikalı politikacı(Guy Verhofstadt) bu düşünceyi, son olarak ABD Başkan Yardımcısı JD Vance'in meşhur Münih Güvenlik Konferansı konuşmasından sonra defalarca tekrarladı. Avrupa Birliği'nin imparatorluklar çağında ve yükselen Çin, pervasız ABD ve intikamcı Rusya ile rekabet halinde hayatta kalmaya uygun olmadığını iddia eden Verhofstadt, 2016'da şöyle demişti: "Bir Avrupa savunma birliği yaratalım. Sorumluluklarımızı üstlenelim... Bir imparatorluk olalım."

Verhofstadt her ne kadar fazla heyecanlı biri olsa da küçük ulusların devrinin kapandığı konusunda haklıdır. Yine de imparatorluklar nadiren planlanarak ortaya çıkar; kalemden çıkan bir imzayla da aniden başlatılamazlar. Örneğin İskoçya, İngiltere’ye ancak kendi imparatorluk girişimi başarısız olduktan sonra katıldı: kendi imparatorluğunu kurmak ya da sömürgelerini saldırgan bir İspanya’ya karşı savunmak için gerekli insan gücüne sahip değildi. O zaman da bugün olduğu gibi, güçleri birleştirmenin belirleyici gerekçesi güvenlikti. Aynı şekilde, Avrupa imparatorlukları da —sömürgecilik sonrası bakış açısına rağmen— merkezi bir planlama veya tek taraflı sömürü olmadan, uzun süren bir süreç sonucunda ortaya çıktı. Büyük güçler arasındaki rekabet; kaynaklar, toprak, teknolojik gelişme (sanayi devrimi sayesinde) ve üretim kapasitesi (sömürge insan gücüne dayalı) üzerineydi; bu süreç çoğu zaman yönetilenlerin rızasıyla işliyordu. Kısacası, uluslararası ilişkilerdeki realist okulun mantığına göre, fetih ve emperyalizme yol açan şey çok kutupluluk ve güvenliği azami düzeye çıkarma çabasıydı.

Britanya’nın, belki de en öngörülü hamlelerinden birinde, Türkiye’ye 20 Eurofighter Typhoon satmaya karar vermesi mantıklı görünüyor; bu satışın değeri 5,4 milyar sterlinin üzerinde ve etkisi sadece Birleşik Krallık genelinde 20.000’den fazla yüksek nitelikli işin sürdürülmesiyle sınırlı değil; bu, saf eski usul Britanya realpolitikası ve güç dengesi içgüdüsüydü ve son dönemde tüm dikkati hak eden bir ülke hakkında yapıldı. Britanya bunu yapan tek ülke değil: Alman Şansölyesi Friedrich Merz, Türkiye’nin Güvenlik için Avrupa Girişimi’ne (SAFE) katılımını sağlamak amacıyla Ankara’yı ziyaret etti – söz konusu program 150 milyar euro değerinde. Türkiye’nin bölgesel gücü yüzyıllık bir zirveye ulaşmış durumda – eski bir imparatorluk için nadir görülen bir yeniden yükseliş.

Günümüz Türkiye’si ilgi çekici bir vaka çalışması sunuyor. Son 15 yılda Ermeni ilişkilerini normalleştirdi, Kuzey Afrika kanadını istikrara kavuşturdu ve Britanya, Fransa ve Almanya ile karşılıklı savunma anlaşmalarını önceliklendirdi. Türk insansız hava aracı (drone) konuşlandırmaları, Azerbaycan’ın Ermenistan’daki toprakları yeniden ele geçirmesini kolaylaştırdı ve Ankara’nın Avrupa’daki güç ve nüfuzunu artırdı. Bu arada, Ege’deki Franco-Helenik iş birliği Yunanistan’dan gelen ihanet çığlıklarıyla geri çekildi ve Fransa ile Almanya’nın savaş sonrası Ukrayna’ya Türk barış gücü birimleri davet etmesini etkilemedi. Türkiye, içeride Kürtlerle ilişkilerini zeytin dalı sunarak normalleştirdi. Ankara ayrıca Suriye’deki dengeyi Esad rejiminin çöküşüne ve PKK’nın nihai teslimiyetine doğru kaydırdı.

Klasik siyasi kategoriler – cumhuriyet, oligarşi, tiranlık, faşizm, demokrasi, imparatorluk – elbette, günümüz Batı devletlerinin karma rejimlerini, örneğin Amerika Birleşik Devletleri, İngiltere ve Avrupa Birliği üye devletlerinin çoğunu, tanımlamakta yetersiz kalıyor; zira bu ülkeler mevcut biçimleriyle hâlâ net bir şekilde tanımlanmamış durumda. Örneğin Amerika Birleşik Devletleri, ne kopukluk, liyakat ve rasyonel yönetimle damgalanmış klasik bir imparatorluk; ne de sınıfsal tabakalaşma, ırksal homojenlik, aristokratik yönetim ve doğrudan kitle hesap verebilirliğiyle öne çıkan klasik bir cumhuriyettir. Modern batılı yönetimler, sosyal medyanın körüklediği aşırı toplumsal histeri ve tutkulara yenik düşerken, emperyal hiyerarşik rasyonaliteden yoksundur.

İmparatorluklar veya nüfuz alanları nadiren bir günde kurulabilir; ancak süreç ne olursa olsun, neredeyse her zaman belirli bir şablonu izler: Kaynak çıkarma, üretim veya askeri insan gücü gibi emperyal ayrıcalıklar karşılığında uzun vadeli emperyal düzen ve hizmet sağlayan bir kuruluş. Genellikle on yıl, hatta bazen bir asır süren bir uzlaşma süreciyle, yerel seçkinlerle ideolojik olarak dönüşümler yaşanır ve ardından emperyal seçkinlere dahil edilirler. Nadiren, hatta hiç, doğrudan bir toprak fethi veya anlamsız bir din değiştirme çabası öyküsü değildir.

Bu açıdan bakıldığında, Ankara'nın mevcut eylemleri tarihsel bir anlam taşıyor. Türkiye, dar görüşlü Batı ve milliyetçi çoğunlukçulukların yükselişinin tam tersine, yaklaşık yüz yıldır öngörülemeyen bir yörünge izliyor. Sosyal medya felaket tellallarının çoğunun yanıldığını kanıtlayan Türkiye, hem yenilenen iç kozmopolitanlığı hem de himaye bölgeleri arasında yabancı nüfuzunu içeren, 19. yüzyıl tarzı bir yeniden modellemeye rasyonel ve bilinçli bir şekilde girişti.

Avrupa, gecikmeli de olsa durumu fark etmiş görünüyor. Etnik-popülistlerin baskısı altındaki elitleriyle parçalı bir Britanya ve Avrupa düzeni, rakip milliyetçiliğin yükselişi, kontrolden çıkmış sosyal medya kaynaklı bir felaket döngüsü ve doğudaki medeniyetler arası gri bölgelerdeki yayılmacı savaşlar nedeniyle görünüşe göre nihai ve geri döndürülemez bir düşüş içinde: bir kez daha coğrafya ve güç ikilemiyle yüzleşiyor, bu kez yenilenen bir emperyalizm döneminde. Tarihsel olarak, uzun barış ve ekonomik durgunluk dönemleri, aşırı elitler ve orta sınıfın hoşnutsuzluğu gibi yapısal bir temayı besler. Her eski büyük güçten küçük devlete dönüşen devlet, “büyü ya da öl” sorunuyla karşı karşıyadır. Uluslararası ilişkiler Darwincidir. Küçük devletler çoğunlukçu olmaya göze alamaz; çünkü böyle bölücü bir hareket, kaçınılmaz olarak daha fazla bölünmeye yol açar ve sonuçta küçülen politika, pratikte bir birim düzeyinde varlık haline gelir; bu durum, daha güçlü, büyük ve ideolojik olarak sentezleyici yabancı aktörlerin etkisine açık hale getirir. Bu, Avrupa devletlerinin Hindistan ve Afrika’daki eski imparatorluk kurma dönemlerinden hatırlaması gereken bir ders olmalı.

Batı'nın Türkiye ile yeniden ittifak kurması, Yunanlıların, İsraillilerin ve Rumların hoşnutsuzluğuna rağmen, bir kez daha doğudaki rövanşist Rus tehdidine mantıklı bir tepki ve Avrupa dengesinde yeni etkili Türkiye’yi meşru bir tampon olarak dahil etme ihtiyacının bir sonucudur. Osmanlı sonrası, Türk cumhuriyetçi çoğunlukçuluğunun yüzyıllık gerileme süreci, şimdi ortaya çıkan bir halef varlık tarafından kademeli ve sistematik olarak tersine çevrilmekte; bu, en ilginç örneklerden biridir. Eski bir düzen ve ittifak yeniden şekilleniyor. Sir Edward Creasy’nin ustaca ifadesini temkinli bir şekilde yeniden formüle edecek olursak, artık Osmanlı gücünü farklı bir ruh yönetecektir.