Onlar; yaşadıkları döneme çalışmalarıyla, eserleriyle damga vurup iz bırakarak gittiler. Bugün, Mutasavvıf Esad Erbili'yi hayırla yâd ediyoruz.
1847 senesinde Musul’a 60 km mesafedeki Erbil kasabasında doğmuştur. Babası, Nakşi-Halidi Şeyhlerinden Muhammed Said Efendi, dedesi yine Nakşi-Halidi Şeyhi ve Mevlana Halid-i Bağdadi hazretlerinin halifelerinden Hidayetullah Efendi’dir.
Esad Erbili hazretleri ilmi ve tasavvufi bir ortamda büyümüş, babasından ve bölgedeki âlimlerden klasik usülde iyi bir eğitim almıştır. Keskin zeka ve kuvvetli hafızası sayesinde normalde 8-10 yıl süren bir eğitimi 5-6 sene gibi bir sürede tamamlamış, 23 yaşında iken zâhiri ilimlerde icazetname almıştır. Ana dili Türkçe olmakla birlikte Arapça ve Farsça’ya derin vukufiyet kazanan Esad Erbilî hazretleri, hadis ve tefsir ilimlerinde yed-i tûlâ sahibi olmuştur.
Aynı yıl Nakşibendi tarikatına intisab etmiştir. İntisab ettiği sene, tarikata girmek isteyenlere bu yolu talim etmek üzere kendisine izin verilmiş, 5 yıl sonra da mutlak hilafetle şereflenmiştir. Seyr u sülukunu (manevi gelişim ve kemale erme sürecini) bu 5 yıl içerisinde ve devrin kutb-u irşadı Taha’l Hariri hazretlerinin gözetiminde tamamlamıştır.
Esad Erbili Hazretleri üstâdının vefâtından yaklaşık 1 yıl sonra, 1888 senesinde 40 yaşındayken, Osmanlı payıtahtı İstanbul’a gelmiştir. Kısa sürede velûd bir âlim, kamil bir mürşid olduğu anlaşılmış, şöhreti bilhassa ilim ehli ve devlet ricali arasında artmıştır. Şeyhü’l İslam tarafından kendisine, hali hazırda boş bulunan Kelami Dergahı postnişinliği verilmiş ve burada göreve başlamıştır.
Dergahta zikir, hatm-i hâce ve sohbet halkaları devam ederken haftanın belli günleri Fatih Camii’nde; “Hafiz divani” ile Mevlana Cami’nin; “Lüccetul-Esrar” adlı eserlerini okutmuştur. Yine bu yıllarda Sultan Abdulhamid Han-ı sâni hazretleri tarafından Meclis-i meşayıh azâlığı görevi Esad Erbili hazretlerine tevcih olunmuştur.
Bu noktada en sağlıklı değerlendirme Kelami dergahında yıllarca bizzat kalmış, Kastamonulu Hasip (Yılanlıoğlu) Efendi isimli zata ait gözükmektedir. Bu zâtın beyanına göre Abdulhamid Han Esad Erbili Efendi’yi belli bir görevle Erbil’e göndermişti. Bu görev bölge halkını İngiliz oyunlarına karşı bilinçlendirmek, Osmanlı’ya bağılılığı güçlendirmekti. Nitekim Esad Erbili hazretleri oğullarıyla beraber orada bu yönde çalışmalar yürütmüş, Türk Muhibleri Cemiyeti‘ni kurmuştur.
Menemen hadisesi kapsamında Esad Erbili hazretleriyle alakası olan hemen herkes gözaltına alınmış kimi idam edilmiş kimi kısa veya uzun süreli hapis yatmıştır. Hastanede iğne enjekte edilerek öldürülen Esad Erbili hazretleri Menemen’de gece vakti askeri sahada bilinmeyen bir yere defnedilmiştir.
