Padişahlara düzen veren âlim: Koçi Bey
Bilirsiniz: Doğru düzgün her padişahın arkasında doğru düzgün bir “hoca” var. Bunlar “gözünü budaktan, sözünü dudaktan” sakınmayan korkusuz insanlardır.
Yeri geldiğinde halim-selim, yeri geldiğinde celalli bir üslup kullanır, sözlerini eğip bükmeden, en sert padişahlara bile gerçeği haykırırlar.
Beş sermayeleri vardır:
İman;
İhlas;
İlim;
Fazilet;
Samimiyet.
Bunlara irfan, hikmet ve tevazu da eklenebilir…
Ve tabii müthiş bir itibar! Öyle bir itibar ki, hayatın imbiğinde damıtılmış, sınavlardan geçmiştir. Bu yüzden vatan sevgileri tescillidir.
Bir özellikleri daha var: Asla doğrudan devlet yönetimine talip olmamak, maddi-manevi çıkar peşinde koşmamak, yalana dolana, hileye-hurdaya tevessül etmemek, fitne-fücurla uğraşmamak, devleti yönetenlere gerçekleri söylemek suretiyle, sadece “ikaz” ve “irşad” görevi yapmak...
Sicill-i Osmani’de kendisinden “Siyasi işlere vâkıf, kâmil ve akıllı bir zat idi” şeklinde tanımlanan Koçi Bey lâkabıyla meşhur Mustafa Bey de bunlardan biridir. Bir dönemdevletin zirvesine “akıl hocalığı” yapmış, Sultan IV. Murad ve ondan sonra tahta geçen kardeşi Sultan İbrahim’e yol göstermiştir.
Enderun’da (Sanat, Siyaset ve Diplomat Okulu) eğitildiği için bilgisi ve görgüsü son derece geniştir. Ayrıca çeşitli devlet görevlerinde pratik yapmış, gözlemlerde bulunmuştur. Hasoda’ya alındıktan sonra da padişahlara “yakın danışman” olarak deneyimlerini arttırmış, herkesin sevgisini, güvenini ve saygısını kazanmıştır.
Yazdığı eserlerden anlaşıldığı kadarıyla Koçi Bey, Osmanlı toplumu ve devlet kurumları hakkında son derece geniş ve son derece derin bir bilgiye sahiptir. Aynı zamanda bilgiyi analiz edip mevcut duruma uyarlayabilme yeteneği de vardır.
Şuradan bellidir ki, devletin aksayan yönlerine işaret etmekle kalmıyor, alternatif çözümler de önerebiliyor.
Çok da mütevazıdır: Enaniyetten (benlik ve bencillikten) öyle bir arınma arınmıştı ki, Sultan I. Ahmed’e sunduğu raporda, fikirlerin kendisine ait olduğunun bilinmesini istemiyor, “kendi fikirleriymiş gibi” uygulamasını öneriyor. Hatta okuyup hazmettikten sonra, raporun yakılmasını istirham ediyor (iyi ki Padişah o raporu yakmadı, yoksa “Âkîl adam” portresini nasıl çizebilirdik?)
Koçi Bey, raporunun başında Osmanlı’nın en parlak devirlerini tasvir ediyor ve bunun sebeplerini sıralıyor…
Ardından mevcut düzene gelip acımasızca ve pervasızca eleştiriyor. Ona göre, Kanuni zamanından başlayarak “kanun-i kadim” bozulmuş, işler şirazesinden çıkmış, kurumlar laçkalaşmış, dalkavukların sayısı artmış, rüşvet çoğalıp yaygınlaşmıştır…
“Padişahımızın malumu olduğu üzere, Osmanoğullarının yüce soyları-Cenâb-ı Hak mizan gününe kadar devam ettirsin-padişahlarından memleket genişliği, hazine çokluğu ve şevket bakımından kemal bulan, Allah rahmetine ulaşmış, suçları Cenâb-ı Hak tarafından affolunmuş olan Sultan Süleyman Han idi. Ve yine âlemin bozulmasına sebep olan haller dahi onların zamanında meydana çıkıp, devlet en kudretli zamanında olmakla, belirtileri o zaman duyulmayıp, birkaç seneden beri görünür oldu. Hazreti Resul (Sallallahu aleyhi vesellem) ve ciharyari güzin–Allah hepsinden razı olsun-ve diğer halife sultanlar–Allah burhanlarını nurlandırsın-şahsen kendileri divan yapıp, halkın işlerini bizzat görürlerdi. Ve o kadar perde arkasında değillerdi. Ve o yüzden dünya ahvaline gerektiği gibi bilgi hasıl ederlerdi. Hatta bu devlet-i aliyyede dahi öylece olurdu. Kahredici Sultan Selim–Günahları örtüp affedici Allah’ın rahmeti üzerine olsun-divanhanede bizzat divan yapıp, padişah kullarını, kullar padişahı bilirdi…”
Günümüzde bu kalite ve kapasitede “hoca” yok. Olsaydı dinleyen olur muydu, bilmiyorum. Bildiğim şu ki, iyi niyet ve samimiyetle yanlışa “yanlış” diyecek Koçi Bey gibi “hoca”lara çok muhtacız.