Tarihi İncirli Hamamı - Bursa

  • Osmanlı İmparatorluğu’nun ilk başkenti Bursa, yüzyıllar boyunca hamamları ve kaplıcaları ile meşhur bir "su kenti" olmuştur. Hamam kelimesi Arapça "ısıtmak" anlamındaki “hammama”dan türeyen ve "ısıtan" anlamı taşıyan "hammam"dan gelmektedir. Osmanlı hamam geleneğinin ilk oluşumlarının ve gelişimlerinin görüldüğü Bursa’da saray, konak vb. büyük evler dışında orta halli ve küçük evlerde yıkanma dolabı dışında bir hamam kısmı bulunmamaktadır.
    Halk yıkanma ihtiyacını "halk hamamı" veya "çarşı hamamı" denilen genel yıkanma yapılarında karşılamıştır. İslam dininin emrettiği "boy abdesti" ihtiyacını karşılaması ve özellikle gelir sağlayan bir tesis olması nedeniyle hamamlar Osmanlı sınırları içinde yapımına öncelik verilen bir yapı türü olmuştur. Sultan veya önde gelen devlet adamları ile varlıklı kimseler bu yapıları cami, medrese, imaret gibi hayır yapılarına gelir getirmesi amacıyla "vakıf" olarak veya doğrudan hayır için bölge halkının karşılık ödemeksizin yıkanabilmesi amacıyla yapmışlardır.
    Kendi adı ile tanınmış meşhur semtin biricik hamamı olarak inşa edilmiş olan İncirli Hamamı, Meydancık Mahallesi’nde Hamam Sokağı ile İncirli Caddesi’nin kesiştiği köşede yer almaktadır. Yapımı ile ilgili olarak kaynaklarda, II. Bayezid döneminde, Molla Fenari’nin torunlarından Fenari Ahmet Paşa’nın kardeşi Kadıasker Alaaddin Ali tarafından 1488 yılında yaptırıldığı ve vakfedildiği yazmaktadır. Hamam Sokak cephesinde bulunan kapı üzerinde ise 1945 tarihi görülmektedir. Albert Gabriel’in Bursa ile ilgili hazırladığı eserde de bu tarih doğrulanmakta, yapının 1945’te onarım geçirdiği belirtilmektedir.
    Orta boyutlu bir "tek" hamam plan şemasına sahip olan İncirli Hamamı, İncirlice Hamamı olarak da bilinmektedir . Son derece özel bir mimariye sahip olan hamam içindeki üç boyutlu hareketlilik ve mekânların birbiri içine akışı ile içinde dolaşanlara sanki büyük bir kayanın içi oyularak oluşturulmuş izlenimi vermektedir. Soğukluğu ve su deposuna yapışık iki sıcak halvet dışında, göbek taşının çevresindeki eyvan ve halvetleri, ılıklık girişi, ılıklık ve eyvanlarının 60 derecelik açılarla elde edilmiş olması belirgin bir özelliği olup; bu plan şemasının şekilcilikten değil yapım sisteminden kaynaklandığı söylenmektedir.

  • Yaklaşık 400 metrekare alana sahip hamam, kayıtlara göre 1805 yılında onarılmış ve kiraya verilerek çeşitli sektörlere hizmet etmiştir. 1930’lara kadar hiç boş kalmamış, defalarca yanmış yıkılmışsa da hep onarılarak kullanımda kalmıştır. 1942 yılında Şerif Artış tarafından satın alınmış ve çeşitli eklemeler ve değişikliklerle onarılarak 1945 yılında tekrar işler hale gelmiştir. Bu onarımda bütün döşeme ve duvar mermerleri, göbektaşı, kurnalar, şadırvan ve musluklar değiştirilmiştir. 1985’te çıkan yangın sonrasında müşterisi de azaldığından bir daha onarılmamış ve kapatılmıştır.
    1862 tarihli Suphi Bey haritasında yapı net olarak algılanmaktadır. Kuzeydeki giriş cephesine bitişik sonradan inşa edilmiş ev İncirli Caddesi’nin genişletilmesi sırasında Koruma Kurulu’nun da onayıyla yıkılmıştır. 1950’li yıllarda pek çok vakıf taşınmazının vakıf mülkiyetinden çıkarılıp özel mülkiyete geçmesi söz konusu olmuştur. İncirli Hamamı da bu tarihlerde vakıf mülkiyetinden çıkarılarak özel mülkiyete geçmiştir. 2009 yılındaki durumuna bakıldığında hamamın terkedilmiş, atıl vaziyette bulunduğu, mekan içerisine giren kullanıcıların denetlenemediği, özgün malzemelerin korunamadığı ve çevre sakinlerinin yapı ile ilgili olumsuz düşüncelerinin oluşmasına neden olan bir durumda olduğu görülmektedir.

  • HAMAMIN MİMARİ ÖZELLİKLERİ
    Yapının günümüzde, biri İncirli Caddesinde diğeri Hamam Sokakta olan iki adet girişi bulunmaktadır. Yerinde yapılan incelemelerde, yapıdaki şimdi mevcut olmayan taç kapının izlerinden İncirli Caddesi üzerinde bulunan kapının özgün olduğu, Hamam Sokak cephesinde bulunan giriş kapısının özgün olmadığı düşünülmüştür. Bu doğrultuda kubbeli soğukluk mekanına İncirli Caddesi üzerinden tek bir giriş önerilmiştir.
    Soğukluk mekanı kare formda olup, kubbesi sekiz dilimli dört köşe tromplara basan sekiz kenarlı bir kaide üzerine oturtulmuştur. Bu bölüm, kubbesindeki aydınlık feneri ve her duvarda bulunan üst pencereler ile aydınlanmaktadır. Dış duvarları iki sıra kaba yonu taş iki sıra tuğla düzeninde almaşık ör gülüdür. Beden duvarının köşelerinde kubbe ile birleştiği yerlerde mukarnaslar göze çarpmaktadır. Beden duvarından sonra kubbe iki kademe ile yükselmektedir. Buralarda 4 adet tepe penceresi mevcuttur.
    Soğukluk mekanından 60 derece pahlı ve Bursa kemerli bir nişin batı tarafındaki kapı ile küçük, kubbeli bir hacme geçilir. Bu hacme takılmış hela ve traşlık bölümleri yer almaktadır . 60 derece ile sol kolda ise ılıklık mekanı bulunmaktadır. Ilıklığa bağlı olan 3 eyvan görülmektedir. Altıgen biçimindeki ılıklık kubbelidir. Eyvanlar ise yarım çapraz tonozludur. Ilıklık mekanından iki eyvan arasından dar bir geçişle göbek taşının bulunduğu sıcaklık kısmına geçilir. Göbek taşı köşeleri pahlı büyük bir dikdörtgendir. Bu mekanda iki adet eyvan görülmektedir. Karşıdaki kubbeli eyvanın iki yanından iki kapalı halvete geçilir .
    Hamam yapısı ile aynı ada içinde yer alan SMÖ 11-12 No ile tescilli yapıyı birbirine bağlayan betonarme olarak yapılmış kötü durumdaki yapı hamamın arka sokağı ile Karıncaderesi Sokak köşesinde bulunmuştur. Bu yapının İncirli Hamamı’nın odun deposu ve külhanının yerine yapılmış olduğu anlaşılmıştır. Söz konusu muhdes yapı Koruma Kurulu kararı ile yapıya daha fazla zarar vermesi için kaldırılmış ve külhanın bacası ortaya çıkarılmıştır. Hamam yapısının kubbesi iki kademe ile kaldırılarak üstlerinin bazı bölümlerde kiremit kaplı olduğu bazı bölümlerde ise sıvandığı görülmektedir. Ancak restorasyon uygulamaları sırasında çıkan veriler doğrultusunda kubbe ile ilgili tadilat projesi hazırlanmıştır. Soğukluk mekanı dışındaki bölümlerin duvarları daha düzensiz olarak birkaç sıra yonu taş, iki sıra tuğla olarak örülmüştür .

  • RESTORASYON SÜRECİ
    Tarihi kültürel miras çalışmaları kapsamında, Bursa Büyükşehir Belediyesi’nce ihyasının sağlanması amacıyla; Yıldırım’ın en gözde merkezi olan İncirli Caddesi üzerinde, harabe halinde ve atıl vaziyette bulunan İncirli Hamamı’nın restorasyonuna yönelik çalışmalar, 2010 yılında kamulaştırılma işleminin tamamlanması ile başlamıştır. Çalışmalar kapsamında alınmış en önemli restorasyon kararı, İncirli Hamamı ile aynı ada içinde yer alan tescilli yaklaşık 205 m² alana sahip SMÖ (sivil mimarlık örneği) yapının birlikte düşünülerek işlevin zenginleştirilmesi, yapıların günümüz gereksinimlerine yanıt verecek bir ürün olarak ortaya konması olmuştur .
    Bu doğrultuda Bursa Büyükşehir Belediyesi’nce 2010 yılında proje çalışmaları başlamıştır. Bu çalışmalarının genel amacı hamam yapısının, bulunduğu imar adası ile birlikte bir bütün olarak değerlendirilerek, bölgenin gereksinimlerine yanıt verecek, sosyokültürel açıdan bölge sakinlerine katkı sağlayacak, kullanıcıların yapıyı benimseyerek aidiyet duygusu oluşturacak ve yapıyı korumalarını sağlayacak bir öneri oluşturmak olarak belirlenmiştir.
    Projelerin Koruma Kurulu’nca onaylanması sürecinde; 1/1000 ölçekli imar planında gözüken ve muhdes yapıları da kapsayan yanlış tescil taramalarının düzeltilmesi, söz konusu muhdes yapılar kaldırılarak hamam çevresinin temizlenmesi, planda imar adasına sosyal kültürel tesis işlevinin tanımlanması ve sivil mimarlık örneği yapının tek bir parselde yer alması gerekliliği ile tevhid işlemlerinin gerçekleştirilmesi ve Bursa Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından onaylanması sağlanmıştır. Bu kapsamda tüm projeler 2011 senesinde tamamlanarak Bursa Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından onaylanmıştır.


  • 2011 yılında, uygulama ihalesi yapılarak, Bursa Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun onaylı restorasyon projesine göre uygulama çalışmalarına başlanmıştır. Çalışmaya öncelikli olarak yapının özgün niteliğini ortaya çıkarmak ve taşıdığı tüm değerlerini koruyarak varlığını sürdürmesini sağlamak amacı ile başlanmıştır. Bu süreçte, restorasyon ilkeleri doğrultusunda, yapının verdiği her veri göz ardı edilmeksizin değerlendirilmiştir.
    Bursa Büyükşehir Belediyesi tarafından 2013 yılında tamamlanan restorasyon çalışmaları ile, Bursa’da Osmanlı mimarisi izleri taşıyan yüzlerce eserden biri olan İncirli Hamamı; özgün değerleri korunarak ve kaybolmaya yüz tutmuş değerleri yapılan özverili çalışmalar neticesinde gün yüzüne çıkarılarak ayağa kaldırılmıştır. Hamam; tescilli idare binası, iç avlusu ve bahçesiyle birlikte artık bir kompleks olarak değerlendirilmiştir. Mesleki eğitimler başta olmak üzere sosyal ve kültürel aktiviteler, sergilerin düzenlendiği; bölgenin nabzının attığı güzel bir doku olarak 15 Mayıs 2013 tarihinde hizmete alınmış ve bugüne kadar onlarca etkinlik gerçekleştirilmiştir.


  • İçerisinde yer alan toplantı ve sergi salonlarının sivil toplum kuruluşları, vakıflar, dernekler ve okullara ücretsiz olarak tahsis edilmesi ve BUSMEK olarak 4-5 kişilik özel gruplara Türk-İslam Sanatları ağırlıklı olan hat, ebru, çini, tezhip, minyatür, resim dersleri verilmesi planlanmakta olup halkımıza hizmet amaçlanmaktadır. Tüm bu çalışmalar sonucunda, Bursa Büyükşehir Belediyesi’nin Tarihi Kültürel Miras Çalışmaları kapsamında, Bursa´ya büyük bir değer daha kazandırılmıştır.