THY - Orta Avrupa Eylül

Osmanlı'da Divan-ı Hümayun ne zaman toplanırdı?

Sıradan bir Divan-ı Hümâyûn’un periyodik toplantı günleri, zamana, padişahların bu husustaki şahsi kanaatlerine ve dönemlere göre önemli değişiklikler göstermiştir. Orhan Bey zamanından Fatih Sultan Mehmed zamanına kadar Divân-ı Hümâyûn, genellikle haftanın hemen her günü sabah namazından sonra toplanıp, öğlene kadar çalışmaktaydı.

Fatih’in divânın başkanlığından çekilip, arza girme uygulamasını başlatmasından sonra, Divânın aslî üyelerinin haftanın dört günü huzura çıkarak kendi memuriyet sahaları hakkında padişaha bilgi vermeleri âdeti benimsendi. XVI. yüzyılın sonlarına doğru Divân toplantıları haftanın yalnızca dört günü, Cumartesi, Pazar, Pazartesi ve Salı günleri yapılmaya başlandı.

III. Murad döneminde sadece Salı ve Pazar günleri arz yapılması usulü kabul edilerek, her divân günü arza girilmesi âdetinden vazgeçildi. III. Mehmed devrinde ise toplantı günleri Salı ve Pazar olmak üzere haftada iki güne indirildi ve Salı günleri de arza girme günü olarak tahsis edildi. Fikret Sarıcaoğlu’nun Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde bulduğu bir masraf defterindeki kayıtlar özellikle 1745-1790 arasında Divân-ı Hümâyûn’un hangi tarihlerde toplandığını büyük oranda ortaya çıkardı.

Sarıcaoğlu’nun bulduğu kayda göre Divân’ın, I. Mahmud devrinde ayda 3 defa, III. Osman döneminde 2 kez, III. Mustafa devrinde çoğunlukla 2, nâdiren 1 kez, I. Abdülhamid devrinde 1 ve Sultan III. Selim’in saltanatının ilk üç yılından sonra iki ayda bir defa toplandığını söylemek mümkündür. Yine bu deftere göre Divân Ramazan ve Kurban Bayramlarında muhakkak toplanırken, yangınlarda ise toplantı yapılmamakta, başlamışsa bile yarıda bırakılmaktaydı. Ramazan aylarında da birkaç istisna dışında toplantı yapılmazdı.