THY - Orta Avrupa Eylül

Kapitülasyonlar, Osmanlı'nın başına nasıl bela oldu?

Osmanlı İmparatorluğu güçlü olduğu dönemlerde, kapitülasyonların olumsuz etkileri görülmüyor, ticaretin gelişmesi sebebiyle menfaat elde ediliyor ve bu antlaşmalar Avrupa’daki dengeleri Osmanlı lehine bozuyordu. Osmanlı İmparatorluğu’nun iyice zayıfladığı ve Avrupalı devletlerin müdahalesine açık hâle geldiği XIX. yüzyılda kapitülasyonlar ülkenin başına bela oldu. Batılılar, kapitülasyonları kullanarak, imparatorluğa her konuda müdahale ettiler. Osmanlı topraklarında suç işleyen Avrupalılar, Türk yargısı tarafından mahkeme edilemiyordu.

Yabancıların işyerlerinde kanunsuz faaliyetlerde bulunulsa da Osmanlı güvenlik güçleri kapitülasyonlar yüzünden buralara müdahale edemiyorlardı. İstanbul’da, elçiliklerin çevresinde her milletten insanın bir arada yaşadığı kozmopolit mahalleler oluşmuştu. Osmanlı tebaası olan gayrimüslimler de Avrupalı devletlerin elçilerinden tercümanlık beratı, patente gibi belgeler elde ederek imtiyazlı oluyorlardı. Osmanlı yöneticileri bu beladan kurtulmak için, Kırım Savaşı’ndan sonra, 1856’da toplanan Paris Kongresi’nde kapitülasyonların kaldırılması için teşebbüslerde bulundular.

Ali Paşa, kapitülasyonların hükümetin nüfuzunu kırdığını, bütün ıslahat teşebbüslerine engel olduğunu söylediyse de, Batılılar ellerindeki avantajı kaptırmak istemedikleri için konunun daha sonra toplanacak bir konferansta ele alınabileceğini söylediler ancak bu konferans gerçekleşmedi. II. Meşrutiyet’in ilanından sonra, Avusturya ve İtalya ile kapitülasyonların kaldırılmasına yönelik görüşmeler yapıldıysa da başarılı olunamadı.