THY - Orta Avrupa Eylül

II. Osman ilk Türk reformcusu mudur?

II. Osman genellikle Osmanlı İmparatorluğu’nun yapısındaki zayıflamayı görüp, bunu gidermek için çare ararken yenilikleri istemeyenler tarafından öldürülmüş ilk reformcu olarak bilinir. Ancak onun bu imajı yapmak istediklerinden dolayı değil, XIX. yüzyıldan itibaren tarihçilerin kendi zamanlarındaki durumu geçmişe taşımaları ile meydana gelmiştir. Hâlbuki Genç Osman’ın döneminde yazılmış tarih kitaplarında, onun yapmak istediği iddia edilen ve maddeler hâlinde sıralanan reform hareketlerinin çoğu zikredilmez.

II. Osman’a atfedilen birçok reform düşüncesi XIX. yüzyılda Mizancı Murad Bey ile başlayıp İsmail Hami Danişmend’e varıncaya kadar bu konuyu milliyetçilik cereyanı etrafında ele alan tarihçiler tarafından orijinal bilgiye dayanmadan, kendi tasavvurları çerçevesinde ve kendi zamanlarınıreferans almaları sonucu oluşturulmuştur. Baki Tezcan’ın dönemin kaynaklarını ve daha sonra yazılanları karşılaştırarak yaptığı araştırmalar sonucunda bu durum açıkça ortaya çıkmıştır.

İsmail Hami Danişmend, II. Osman’ın orduyu Türk unsurlara dayanarak yeniden kurmak istediğini, başkenti Anadolu’ya nakletmek niyetinde olduğunu, din adamlarına devlet işlerinden el çektirmeyi düşündüğünü, harem-i hümâyûnu tasfiye etmek, Fatih ve Kanunî zamanlarından kalmış ve artık ihtiyaca cevap vermeyen kanunları kaldırarak, yenilerini yapmak istediğini, hatta kıyafette değişikliği tasarladığını iddia etmekteyse de, bunların hemen hemen hiçbirisi XVII. yüzyılın ilk yarısında yazılmış tarih kitaplarında yer almaz.

Sadece II. Osman’ın ordu ile ilgili bazı düzenlemeler yapmak istediğini biliyoruz. Ancak bunun boyutları hakkında ise fazla bir malumatımız yoktur. Sadece başkenti Kahire’ye taşıma niyeti olduğu devrin kaynaklarda zikredilir.